Ҹабир ибн Һәјјан, Менделејевин сәләфи
Кимја бир елм кими маддәләрин гурулушуну, онларын хүсусијјәтләрини вә мүхтәлиф шәраитдә баш верән реаксијаларыны өјрәнир.
Әсрләр боју елм адамлары бу саһәдәки биликләрини ҝенишләндирмәјә чалышмышлар вә мүсәлман тәдгигатчылар кимја елмләринин инкишафына әһәмијјәтли төһфәләр вермишләр. Анҹаг онларын кәшфләринә бахмајараг, бу сәјләрин чоху елми әсәрләрдә лазыми сәвијјәдә танынмамыш вә ишыгландырылмамышдыр.
Бу јазыда биз Дмитри Менделејевдән мин ил әввәл кимјәви елементләри тәсниф етмәјә чалышан ҝөркәмли бир мүсәлман алими һаггында данышаҹағыг вә онун кимјаја вердији төһфәләр һаггында бир нечә јајылмыш мифи ифша едяъяйик.
Кимја вә әлкимја: ики фәргли јанашма
“Әлкимја” термини тез-тез кимја елминин еркән формаларыны тәсвир етмәк үчүн истифадә олунур. Мүасир кимјанын башланғыҹынын јалныз ХVII-XVIII әсрләрдән, елмин ҹидди метод вә тәҹрүбә әсасында формалашмаға башладығы вахтдан ҝөтүрдүјү фикир вар. Анҹаг бу иддиа сәләфләрин бир чох ҝөркәмли ишләрини шүбһә алтына гојур.
Тәдгигатлар ҝөстәрир ки, Ҹабир ибн Һәјјан кими мүсәлман алимләри кимја елмини әһәмијјәтли дәрәҹәдә зәнҝинләшдирмиш вә онун ҝәләҹәк инкишафы үчүн зәмин јаратмышлар. Танынмыш кимјачы вә тарихчи Ерик Ҹон Һолмјард өз әсәрләриндә Ислам кимјасынын мүасир елмин әсасы олдуғуну вурғулајыр.
Әбу Муса Ҹабир ибн Һәјјан
Тәхминән 721-ҹи илдә Тус кәндиндә (инди Иран әразисиндәдир) анадан олмуш Ҹабир ибн Һәјјан кимја биликләринин нәсилдән-нәслә өтүрүлдүјү бир аиләдә бөјүмүшдүр. Ҹабирин атасы әҹзачы иди вә бу, еһтимал ки, онун ҝәләҹәк карјерасына тәсир етмишди. Сијаси дөјүшләрдә атасынын фаҹиәли өлүмүндән сонра Ҹабир Куфәдә (Ираг шәһәриндә), хәлифә Һарун әл-Рәшид сарајында сығынаҹаг тапмыш, орада кимјәви тәҹрүбәләрини давам етдирә билмишдир.
Експериментал методолоҝија
Ҹабир ибн Һәјјан дөврүнүн ән бөјүк алимләриндән бири олмуш вә “кимја атасы” һесаб олунур. О, әсәрләрини гәдим јунан философларынын спекулјатив методларындан фәргләндирән експериментал јанашманын әһәмијјәтинә диггәт чәкирди. Ҹабир, практик тәҹрүбә вә еспериментләрин кимја саһәсиндә усталыг газанмағын ачары олдуғуну вурғулајырды.
Ҹабирин елми наилијјәтләри
Онун дәгиглијә сәји дәгиг чәкиләрин ишләниб һазырланмасына ҝәтириб чыхарды, маддәләрин гарышдырылмасы, истиләшмәси вә сојудулмасы илә тәҹрүбәләр исә бәрпа олунма вә дистиллә кими јени реаксијаларын јаранмасына имкан верди. Кимјәви истеһсалда ирәлијә доғру әһәмијјәтли аддым олан тәмизләнмиш маддәләрин әлдә едилмәси просесини асанлашдыран перегонные кублары лајиһәсини һазырлады.
Бундан әлавә, Ҹабир бир чох кимјәви әлагәләри тәсвир етмиш вә Ҹон Далтон кими алимләрин даһа сонра инкишаф етдирәҹәји фикирләри габаглајан кимјәви елементләр һаггында нәзәријјә ишләјиб һазырламышдыр.
Ибн Һәјјанын елмә вердији әһәмијјәтли төһфәләрдән бири күкүрд, дуз вә азот дахил олмагла ҝүҹлү туршуларын кәшфи һесаб олунур. Бу маддәләр бир чох истеһсал просесләрии үчүн әсас олмуш вә һәлә дә кимја сәнајесиндә мүһүм рол ојнајыр.
Дөври ҹәдвәлин сәләфи
Ҹабир ибн Һәјјанын Дмитри Менделејев сајәсиндә танынмыш дөври ҹәдвәл үчүн әсас ола биләҹәк кимјәви елементләрин тәснифатыны јаратмаға чалышмасы да диггәтәлајигдир. Елементләри металлар вә гејри-металлар да дахил олмагла мүхтәлиф мејарлара ҝөрә груплашдырмаға јанашмасы, кимјанын системләшдирилмәси илә бағлы фикирләрин чохдан мөвҹуд олдуғуну вә мәлум елмдән кәнарда инкишаф етдијини ҝөстәрмишдир.
P. S.
Беләликлә, Ҹабир ибн Һәјјан нәинки кимја саһәсиндә әһәмијјәтли кәшфләр етvиi, һәм дә елмин cонракы инкишафы үчүн зәмин јаратvsiдыh. Онун иши, кечмишдә она кифајәт гәдәр мараг ҝөстәрилмәмәсинә бахмајараг, мүасир елми наилијјәтләрә апаран јолда мүһүм бир мәрһәлә олду. Онун төһфәләри илә бағлы мифләри ифша етмәк кимјанын мәншәјини вә бир елм кими инкишафыны даһа јахшы баша дүшмәјә көмәк едәҹәкдир.
