Чох бөјүк алим вә суфи Шејх Әһмәд Зәрруг
Шејх Әһмәд Зәрруг - Исламын малики һүгуг-илаһијјат мәктәбинин ҝөркәмли фәгиһи олан чох бөјүк алим вә суфи – мүсәлман тәгвими илә 846 ҹы илдә индики Мәракеш әразисиндә јерләшән Фес шәһәриндә анадан олмушдур.
Онун там ады - Әбүл-Аббас Әһмәд бин Әһмәд бин Мүһәммәд бин Иса әл-Бәранси әл-Фасидир; о, даһа чох Зәрруг ләгәби илә таныныр. “Мави, ҝөј” мәнасыны верән “Зәрруг” сөзү ҝөј ҝөзлү бабасынын ләгәби иди, сонрадан бу ләгәб нәвәсинә кечмиш вә онда галмышдыр.
Шејх Әһмәд Зәрруг, Фес вә Тәза шәһәрләри арасында јашајан бәранси бәрбәр гәбиләсиндән иди. О, һиҹринин 846-ҹы илиндә Мүһәррәм ајынын ијирми сәккизинҹи ҝүнү бу әразинин кәндләриндән бириндә анадан олуб. Доғулдугдан ики ҝүн сонра анасы өлүб, даһа ики ҝүндән сонра атасы да вәфат едиб. Онда онун тәрбијәси илә алим адам олан нәнәси мәшғул олуб, онун ады Үмм әл-Бәнин иди.
Әһмәд Зәрругун һәлә ҝәнҹ јашларында јахшы билик әлдә етмәси үчүн онун салеһ нәнәси чох сәј ҝөстәрмишдир. Белә ки, он јашына чатынҹа о, артыг мүгәддәс Гураны әзбәр билирди, һәм дә дәри сәнәткарлығына саһиб иди. Он алты јашына чатанда нәнәсинин вәфатынданн сонра доланышығыны тәмин едән пешәсиндән әл чәкиб өзүнү тамамилә тәһсилә вә адамлара өјүд-нәсиһәтә вермишдир. Әһмәд Зәрругөз дөврүнүн имам әл-Гәври, әз-Зәрһуни, Абдуллаһ әл-Фәһһар, шејх Әли әс-Сәбт, шејх Әбдүррәһман әс-Сәләби, Ибраһим-әт-Тази, әс-Сәнуси вә башгалары кими ҝөркәмли алимләриндән дәрс алмышдыр. Сонунҹу-әс-Сәнуси-Исламын бөјүк алимләриндән биридир вә дин, етигад үзрә мәшһур әсәрләрин мүәллифи кими таныныр. Бу алимләрдән о, мүхтәлиф Ислам елмләрини дәриндән өјрәнмишдир.
Һиҹринин 873-ҹү илиндә Әһмәд Зәрруг Мәккәјә һәҹҹ зијарәтинә ҝетмәк нијјәтинә ҝәлир. Јолда о, бир мүддәт Гаһирәдә дајаныр, сонра Мәккәдә һәҹҹ ајинләрини јеринә јетириб бир ил Мәдинәдә галыр. Бир илдән сонра Әһмәд Зәрруг Гаһирәјә гајыдыр, бурада шејхләрдән тәсәввүф елмини вә диҝәр Ислам елмләрини бөјүк алимләрдән өјрәнмәјә башлады, онларын арасында: Ибн Һәҹәр әл-Әсгәлани, имам әс-Сәһави, Әбу Исһаг әт-Тәнуһи, Нуруддин әс-Сәнһури вә башгалары вар иди. Елмләри өјрәндикдән сонра һәм суфи, һәм дә фәгиһләрин онун јанына биликләр үчүн ҝәлдији ән нүфузлу алимләрдән бири олду. Бу, тәәҹҹүблү дејил, чүнки онун мәгсәдләриндән бири фигһ вә тәсәввүфү бирләшдирмәк иди. О, һесаб едирди ки, бу ики елм бир-бири илә гаршылыглы сурәтдә бағлыдыр вә бу сәбәбдән она “шәриәт вә һәгигәти бирләшдирән” ләгәби верилмишди.
Һиҹринин 877-ҹи илиндә Әһмәд Зәрруг өз вәтәни Фес шәһәринә гајыдыр. Јолда, Триполи, Тунис вә Бәҹајә шәһәрләриндә оларкән шејх Әһмәд бин Әгабә әл-Һәдрәми илә јазышыр (мәктублашыр). Фесә һиҹринин 879-ҹу илиндә гајыдыр, орада Ислам елмләринин јајылмасы илә мәшғул олараг дөрд ил јашајыр. Һәм дә надан, ҹаһил фәгиһләри вә икиүзлү, ријакар јаланчы суфиләри гынадығы китаблар вә мәктублар јазыр. Дејилдији кими, о тәссәввүфү өјрәнмәјән фәгиһләри вә фигһи өјрәнмәјән суфиләри гынајырды.
Бундан сонра о, вәтәнини тәрк едиб башга јердә мәскән салмаг гәрарына ҝәлир. Онун сечими шаҝирдләри вә давамчылары олдуғу вә 884-ҹү илдә (һиҹри илә) көчдүјү Бәҹајә шәһәринә дүшүр. Һәмин ил о, Бәҹајәни тәрк едиб өз шејхи әл-Һәдрәми илә ҝөрүшмәк үчүн Гаһирәјә јолланыр. Илин галан һиссәсини вә сонракы или Әһмәд Зәрруг Гаһирәдә кечирир, бурада адимләрлә даһа сых әлагәләр гурур. Орада даһа да ҝениш шөһрәт газаныр вә онун әтрафында даһа чох тәләбә вә ардыҹыллар топланыр.
Һиҹринин 886-ҹы илиндә Әһмәд Зәрруг Мисрата шәһәриндә мәскунлашмаг истәјир. Бу шәһәрдә мәскунлашдыгдан сонра өмрүнүн галан һиссәсини орада кечирди, Ислам елминә хидмәт етмәји вә инсанлары һәгиги јола јөнәлтмәји дајандырмады.
Шејх Әһмәд Зәрруг һәлә дә бир чох мүсәлманын масаүстү китаблары олан бир сыра дәјәрли әсәрләр јазмышдыр. Онларын арасында ән мәшһуру кими тәсәввүф елминин гајдалары һаггында “Кәваидат-тәсәввүф” китабыны ајырмаг олар, мүсәлманлар арасында о бөјүк популјарлыг газанмышдыр. Һәмчинин о, јазмышдыр:Гуран тәфсири “Тәфсир әл-Гуран әл-әзим”; етигад һаггында “Рисалә Ибн Аби Зејд әл-Гәјрувани” китабына шәрһләр; Аллаһын дохсан доггуз ҜөзәлАдынын тәфсири; “Мәтн әл-Гүртубијәјә” үч шәрһ; “Дәлаил әл-хајрат” китабынын тәфсири; “Китаб ән-Нәсаиһ”; Ибн Атаиллаһын “Һикам” китабынын отуз алты тәфсири, јәни тәкҹә отуз алты ајры китаб бир китабын тәфсиридир. Бүтүн бунлар, шүбһәсиз ки, шејх Әһмәд Зәрругун ҝениш вә дәрин биликләринә ишарә едир.
Шејх Әһмәд Зәрруг Шазили тәригәти шејхләринин зәнҹириндә (силсиләсиндә) ијирми једдинҹи шејхдир. О, иҹазәниөз шејхи вә мүәллими Әһмәд бин Әгабәдән (һиҹри илә 857-ҹи илдә вәфат етмишдир) алмыш,Әбу Исһаг Ибраһим әз-Зәрһуни кими танынан Әфһам ләгәбли Әбу Сәлим Ибраһимә (һ. и. 929-ҹу илдә в. е.) вермишдир.
Дағыстан алимләри вә шејхләринин китабларында о, ән чох шејх Сејфуллаһ-гадинин “Кәнз әл-маариф” китабында хатырланыр вә ситат ҝәтирилир. Бу, тәәҹҹүблү дејил, чүнки Сејфуллаһ-гади өзү дә шазили тәригәтинин шејхи иди вә бу тәригәти Гафгаза ҝәтирән илк шәхс иди.
Шејх Әһмәд Зәрруг һиҹринин 899-ҹу илиндә алтмыш үч јашында вәфат етмиш вә индики Ливијанын Мисрата шәһәриндә дәфн едилмишдир.
Аллаһ-Тәала шејх Әһмәд Зәрругдан разы олсун, онун руһуну тәгдис етсин вә бизә онун лүтф вә шәфаәтини версин. Амин!
