Ибн Шәддад әл-Һәләби - мүсәлман тарихчи вә ҹоғрафијашүнасы
Ибн Шәддад әл-Һәләби - мүсәлман тарихчи вә ҹоғрафијашүнасы
Иззуддин Ибн Шәддад әл-Һәләби 1217-ҹи илдә (һиҹринин 613-ҹү илиндәЗүл-Һиҹҹә ајынын 3-дә) Суријанын Һәләб шәһәриндә анадан олуб. Өзүнүн тарих вә ҹоғрафија үзрә етибарлы әсәрләри сајәсиндә Ибн Шәддад әјјуби вә мәмлүк дөврүнүн мәшһур тарихчиләриндән бири олмушдур.
Ибн Шәддад әл-Һәләби монгол истиласы (һүҹуму) дөврүндә Ислам дүнјасы вә онун әтрафында баш верән һадисәләрин шаһиди, һәмчинин бир чох тарихи һадисәләрин бирбаша иштиракчысы иди, чүнки Мисир вә Шам һөкмдарлары вә әмирләри илә сых әлагәләри вар иди.
Ибн Шәддадын ән мәшһур әсәрләри “Сира әл-Малик Әл-Заһир”(Султан Әл-Заһир Бејбарсын тәрҹүмеји-һалы) вә Шам вә әл-Ҹәзирәнин (Јухары Месопотамија) тарихи ҹоғрафијасыны тәмсил едән“Әл-Әләг әл-хатирәфи зикр үмәрәӘш-Шам вә әл-Ҹәзирә”(“Шам вә әл-Ҹәзирә һөкмдарларынын хатырланмасы илә ән ваҹиб даш-гашлар”) китабларыдыр.
Ибн Шәддадын башга әсәрләри дә вар иди, “Әл-Әләг әл-хатирәфи зикр үмәрәӘш-Шам вә Әл-Ҹәзирә” китабы исә чох ҝүман ки, онун сон әсәридир.
1953-ҹү илдә франсыз шәргшүнасы Доминик Сордел бу китабын Һәләбин тарихиндән бәһс едән һиссәсини нәшр етмишдир. 1956-ҹы илдә Сами Әд-Дәһһан бу әсәрин Дәмәшг тарихинә һәср олунмуш башга бир һиссәсини нәшр етди, 1963-ҹү илдә исә Дәмәшгдә Франса әрәб дилини өјрәнмә институтунда о, Ливан, Иорданија вә Фәләстин тарихинә һәср олунмуш башга бир һиссәсини нәшр етди.
О, бу китабын Әл-Ҹәзирә вә Мосултарихинә һәср олунмуш сон һиссәсини дә арашдырыб вә нәшрә һазырламышды. Бу һиссә Сурија Мәдәнијјәт назирлији тәрәфиндән 1991-ҹи илдә нәшр едилмишдир.
“Әл-Әләг әл-хатирә фи зикр үмәрә Әш-Шам вә Әл-Ҹәзирә” Ибн Шәддадын китабларындан ән әһәмијјәтлиси һесаб олунур. О, 1272-ҹи илдә (һиҹри илә 671-ҹи илдә) Суријаны монголлар әлә кечирдикдән сонра Мисирдә сүрҝүндә оларкән онун үстүндә ишләмәјә башламыш вә тәхминән 1281-ҹи илдә (һиҹри илә 680-ҹи илдә) ону тамамламышдыр.
Китабын адында сөһбәт јалныз һөкмдарларданҝетсә дә, орада тәкҹә Шам вә Јухары Месопотамија һөкмдарлары илә әлагәли һадисәләрә тохунулмур. Бу әсәрдә бүтүн Шам вә бу бөлҝәдә јерләшән шәһәрләрин тарихи вә ҹоғрафијасы әтрафлы өјрәнилмишдир.
Һәм дә бу китабда Јухары Месопотамијанын 638-ҹи илдә (һиҹри үзрә 17-ҹи илдә) Ијаз ибн Һәнәм тәрәфиндән фәтһ едилдији ҝүндән 1002-ҹи илдә (һиҹри илә 393-ҹү илдә) вәфат етмиш Әбу Әл-Фәзаил Сәид әл-Һәмданинин һакимијјәти дөврүнә гәдәр олан тарихи ҝениш тәсвир едилмишдир.
Ибн Шәддадын бу китабы јазмасына һәвәс ојадан сәбәбләрә ҝәлдикдә исә, онун өзү изаһ етдији кими, бу, султан Әз-Заһир Бејбарса миннәтдарлыг ифадәси иди – орада онун мүсәлман торпагларынын дүшмәнләрин әлиндән гајтарылмасы ишиндә газандығы уғурлар хатырланыр.
Ибн Шәддад бу китабын өн сөзүндә онун јазылма методолоҝијасыны –орада һансы бөлмәләрин олдуғуну вә һансы суалларын ачыгландығыны изаһ етмишдир. Өз әсәриндә о, Шам вә Әл-Ҹәзирәнин һеч бир шәһәрини гејд етмәмиш гојмамышдыр. Һәм дә о, бу шәһәрләрин бүтүн чатышмамазлыглары вә үстүнлүкләрини ифадә етмиш, бүтүн мәсҹид, мәдрәсә, һамам вә диҝәр тикилиләри, гурумлары вә мүәссисәләри тәсвир етмишдир.
“Әл-Әләг әл-хатирә фи зикр үмәрә Әш-Шам вә Әл-Ҹәзирә” китабы үч һиссәдән ибарәтдир. Биринҹи һиссә Һәләб вә онун әтраф әразиләринә, икинҹиси - Дәмәшгә, үчүнҹүсү исә - Јухары Месопотамијаја һәср едилмишдир.
Бу китабы Шам тарихи ҹоғрафијасы үзрә әсәрләр арасында ҹәсарәтлә ән јахшысы, һабелә монголларын мүсәлман торпагларына басгыны вә сәлиб јүрүшләри дөврү үзрә ән јахшы тарихи мәнбә һесаб етмәк олар.
Ибн Шәддадын нәсил шәҹәрәси чағдашларындан һеч ким мүгајисә олуна билмәјән мәшһур тарихчи, газы Бәһауддин Әбу Әл-Мәһасин Јусиф Ибн Шәддад Әл-Мусилијә аиддир. О, һәм дә бөјүк султан Сәлаһуддин Әл-Әјјубинин јахын адамы иди.
Ибн Шәддад аиләсинин елм вә тәһсилә һеч бир аидијјәти јох иди. Илк дәрсләри о, Һәләб мәсҹидләриндән бириндә, сонра исә мәсҹид нәздиндәки мәдрәсәдә алмышдыр. Әввәлҹә о, лазым олдуғу кими, Гуран охумағы өјрәнмиш вә чох кечмәдән ону әзбәрләмишдир. Сонра Ибн Шәддад тәдриҹән тәҹвид, тәфсир, һәдис, әрәб дили, әдәбијјат, грамматиканы өјрәнмәјә башламышдыр. Бундан сонра о, фигһи өјрәнмиш вә верҝи вә малијјә мөвзусунда китабларын өјрәнилмәсинә даһа дәриндән мараг ҝөстәрмишдир.
Тәһсилинин сонунда о, тарих вә ҹоғрафија китабларыны ҝөтүрмүш вә бу елмләри дәриндән өјрәнмәјә башламышдыр. О, бөјүк тарихчи Ибн Әсакирин “Тарих Димәшг” (“Дәмәшг тарихи”) китабына, һәмчинин Ибн Әл-Адим Әл-Кәбирин “Биһјәт әт-таләб фи тарих Һәләб” (“Һәләб тарихи”) тарихи әсәринә һејран олмушду.
Ибн Шәддад илк дәфә Шама һиҹри илә 631-ҹи илдә ҝәлмишдир. Бундан сонра о, Дәмәшгә тез-тез ҝәлир, сонра исә тамамилә ораја көчүр. О, тәхминән 10 ил Дәмәшгдә јашајыр, сонра исә Һәләбә гајыдыр. Һиҹринин 627-ҹи илиндә Һәләби монголлар әлә кечирир вә шәһәр тамамилә мәһв едилир, онда Ибн Шәддад вәтәнини тәрк едиб Мисирә ҝедир.
Ејн әл-Ҹәлүт бөлҝәсиндә мәмлүк командирләринин рәһбәрлик етдији мүсәлман гошунлары тәрәфиндән монголларын мәғлуб едилмәси вә ишғалчыларын Шамдан говулмасындан сонра Ибн Шәддад 669-ҹу илдә султан Бејбарс илә бирликдә Дәмәшгә гајыдыр.
Ибн Шәддад 1277-ҹи илдә (һиҹринин 676-ҹы или) өмрүнүн сонуна гәдәр султан Бејбарсын јанында хидмәтини давам етдирмишдир. Бејбарсын вәфатынданн сонра онун оғлу султан Сәидин јанында хидмәтини давам етдирмишдир. Султан Бејбарса сәмимијјәтини ифадә едәрәк Ибн Шәддад бөјүк султанын һәјат вә фәалијјәти һаггында әтрафлы мәлумат верән ики китаб јазмышдыр.
Ибн Шәддад сијасәт вә игтисадијјат саһәсиндә өз дөврүнүн ән јахшы мүтәхәссисләриндән бири сајылырды, буна ҝөрә дә ону мүхтәлиф дөвләт вәзифәләринә тәјин едирдиләр, о, вәзир сәвијјәсинә чатмыш вә бир чох мәхфи (ҝизли) вә ваҹиб дөвләт мәлуматларына әли чатырды. Әјјубиләр дөвләтиндә хидмәтдә оларкән Ибн Шәддад ән ваҹиб сијаси мәктубларла мүхтәлиф һөкмдарларын јанына ҝедирди.
Әз-Зәргани демишдир: “Ибн Шәддад дәфтәрханаја рәһбәрлик едир вә Һулагу вә диҝәр һөкмдарларла јазышмаларла мәшғул олурду”.
Әз-Зәһаби демишдир: “Онун ајлыг маашы мин дирһәм иди. Султан Сәидин һакимијјәти дөврүндә она вәзир вәзифәси тәклиф едирдиләр, лакин имтина етмишдир”.
Әз-Зәһаби өзүнүн “Тарих әл-Ислам” китабында Ибн Шәддад һаггында ашағыдакылары јазыр:
Иззуддин Әбу Абдуллаһ Әл-Әнсари Әл-Һәләби әла јазычы вә ҝөзәл мүһазирәчи иди... О, султан Әл-Малик ән-Насир Јусифин јахын адамларындан бири иди. О, Ән-Насир Јусифин монголларын башчысы Һулагу вә диҝәр һөкмдарларын јанына ҝөндәрдији нүмајәндә һејәтинин дә тәркибиндә иди. Монголлар Һәләби әлә кечирдикдән сонра о, Мисирә көчүр. Һөкмдар Әз-Заһир, һәмчинин онун оғлу һөкмдар Әз-Мәнсур она һөрмәт вә еһтирам едирдиләр”.
Әс-Сәфади өзүнүн “Әл-Вафи би әл-вәфајәт” китабында онун һаггында ашағыдакылары јазыр:
“О, лидер вә ҝөзәл мүһазирәчи иди. Һәләб тарихи үзрә әсәр вә һөкмдар Әз-Заһир Бејбарсын тәрҹүмеји-һалыны јазмышдыр... Һөкмдарлар Әз-Заһир Бејбарс вә Әл-Мәнсур Әл-Гәлавун она дәрин һөрмәт бәсләјирдиләр”.
Ибн Гасир өзүнүн “Әл-Бидајә вә Ән-Ниһајә” китабында Ибн Шәддад һаггында ашағыдакылары јазмышдыр:
“Шејх Иззуддин Мүһәммәд ибн Али ибн Ибраһим ибн Шәддад јолда вәфат етмишдир. О, танынмыш вә лајигли инсан иди. О, “Сира Әл-Малик Әз-Заһир” китабыны јазмыш вә тарихә һәвәс ҝөстәрирди”.
Ибн Шәддад Әл-Һәләби (Аллаһ-тәала она рәһмәт еләсин) 1285-ҹи илдә (һиҹринин 684-ҹү или Сәфәр ајынын 7-дә) вәфат етмиш вә Гаһирә кәнарында, Мокаттам тәпәләринин әтәјиндә дәфн едилмишдир.
