Әр-Рази - нејроҹәрраһијјә, офталмолоҝија вә диҝәр тибб саһәләринин илк кәшфчисидир
Әр-Рази - нејроҹәрраһијјә, офталмолоҝија вә диҝәр тибб саһәләринин илк кәшфчисидир
Һәким әр-Разинин ады бүтүн Бағдада мәлум иди, чүнки шәһәрдәки илк хәстәхананын баниси мәһз о иди. Лакин доғма Ирандан чох узагларда онун популјарлығына сәбәб тәкҹә бу олмады (Авропада о, Разес ады илә танынырды).
Әбу Бәкр Мүһәммәд ибн Зәкәријјә әр-Рази Иранда Теһранын јахынлығындакы кичик Реј шәһәриндә анадан олуб. О дөвр үчүн әр-Разинин тәһсили олдугҹа чохтәрәфли иди, о, фәлсәфә, метафизика, шер вә әлкимјаны өјрәнирди.
Чичәк вә сучичәји кими хәстәликләрә һәср олунмуш илк әсәрләри мәһз о јазмышды. Әр-Рази гејри-үзви вә үзви кимјанын инкишафына һәдсиз төһфә верәрәк нејроҹәрраһијјә вә офталмолоҝијада пионер (биринҹи) олмушду. Бунунла јанашы алим фәлсәфә вә дин мәсәләләринә һәср олунмуш даһа бир нечә трактат јазыб.
Әбу Бәкр Мүһәммәд ибн Зәкәријјә әр-Рази (онун там ады мәһз белә сәсләнир) фарс кимјаҝәри, кимјачы, һәким, философ вә алим иди. О, мүсәлман дүнјасынын өзүндән сонра зәнҝин ирс гојмуш ән бөјүк вә орижинал һәкимләриндән биридир. О, тибб, кимјаҝәрлик, мусиги вә фәлсәфә саһәләринә фундаментал вә мөһкәм төһфәләр вермиш, мүхтәлиф елми саһәләрдә 184-ә јахын китаб вә мәгалә јазмышдыр. Әр-Рази фарс, јунан вә Һиндистан тәбабәтиндә мәлуматлы иди. Формалашма просесиндә Әбу Бәкр Мүһәммәд әр-Рази диггәтини тиббә ҹәмләмәк гәрарына ҝәлир. О, експериментал тәбабәтин илк тәрәфдарындан бири иди вә педиатријанын атасы сајылыр, нејроҹәрраһијјә вә офталмолоҝијада илк јол ачан олмушдур. Мараглыдыр ки, чичәк вә гызылҹанын клиник хүсусијјәтләриндән истифадә едәрәк бу хәстәликләрин арасында фәрг гојан илк шәхс мәһз Рази олмушдур. Сонралар пешәкарлығы сајәсиндә о, Реј вә Бағдад хәстәханаларынын баш һәкими олду.
Бүтүн һәјаты боју сәјаһәт едән әр-Рази, мадди рифаһындан асылы олмајараг хәстәләринә мәрһәмәтли олмаг вә сәдагәтлә хидмәт етмәјә чағырараг тамам мүхтәлиф фәнләрдән тәләбәләри ҹәлб едирди.
Ҝәләҹәк әрәб тибб корифеји 28 август 865-ҹи илдә анадан олмуш вә 6 октјабр 925-ҹи илдә вәфат етмишдир. Онун ады фарс дилиндән тәрҹүмәдә “ҹәннәт шәһәри, Раҝа адлы гәдим шәһәр” демәкдир. Мәһз бу шәһәрдә о (Ибн Сина кими) ишинин чох һиссәсини јеринә јетирмишдир. Тәҹрүбәләри ҝөз хәстәлијинә сәбәб олдуғу үчүн 30 јашында кимјаҝәрлији өјрәнмәји дајандырды. Әл-Бирунинин фикринә әсасән, бу факт тиббин өјрәнилмәсинә тәкан верди.
Әр-Рази тибби, һиҹринин 192-ҹи илиндә Мервдә анадан олмуш, һәким вә философ, Әли ибн Рәббан Әл-Тәбәри вә ја Әли ибн сәла кими танынан Әли ибн сәла Рәббан әл-Тәбәринин рәһбәрлији алтында өјрәнирди.
Чичәк вә гызылҹа
Бағдад хәстәханасынын баш һәкими олараг әр-Рази чичәк хәстәлијинин илк мәлум тәсвирини ифадә етмишдир: “Чичәк ган “гајнадыгда” вә јолухдугда, бунун нәтиҹәсиндә бухар чәкиләндә мејдана чыхыр. Беләликлә, јеткин олмајан ган (дәридә ҝөрүнән нәм екстрактлара бәнзәјир) јеткин шәраб рәнҝиндә даһа зәнҝин гана чеврилир. Бу мәрһәләдә чичәк хәстәлији әсасән “шәрабда тапылмыш габарыглар, сулуглар (дөјәнәкләр)” кими өзүнү ҝөстәрир... бу хәстәлик башга вахтларда да баш верә биләр (јәни тәкҹә ушаглыгда дејил). Илк мәрһәләдә ондан (хәстәдән) узаг дурмаг јахшыдыр, әкс һалда бу хәстәлик епидемијаја чеврилә биләр”.
Бу диагноз Британија енсиклопедијасы (1911) тәрәфиндән тәсдигләнмишдир, орада дејилир: “хәстәлијин еркән мөвҹудлуғу илә бағлы ән етибарлы мәлумат, онун симптомларында ајдын тәсвир етмиш, патолоҝијасы һуморал вә ја ферментатив нәзәријјә илә изаһ етмиш вә мүалиҹәси үчүн тәлиматлар вермиш IX әср фарс һәкими Разесин һекајәсиндәдир”.
Әр-Разинин “Әл-Ҹудари вә әл-Һәсбә” китабы чичәк вә гызылҹаны тамамилә мүхтәлиф хәстәликләр кими тәсвир едән илк әсәр олду. О, латын вә диҝәр Авропа дилләринә он дәфәдән чох тәрҹүмә едилмишдир.
Догматизмин олмамасы вә клиник мүшаһидәләрә Һиппократ дәстәји әр-Разинин тибби үсулларыны ҝөстәрир. “Чичәк пүскүрмәсиндән әввәл узун мүддәт давам едән гыздырма, бел ағрысы, бурун гашынмасы вә јуху заманы ҝеҹә кабуслары (дәһшәтләри) олур. Бунлар хәстәнин бүтүн бәдәниндә һисс етдији гыздырма вә гашынма илә мүшајиәт олунан нәзәрә чарпан бел ағрысы илә бирликдә јахынлашмасынын ән кәскин симптомларыдыр. Үзүн шишмәси ҝөрүнүр... Адам бүтүн бәдәниндә ағырлыг вә шиддәтли нараһатлыг һисс едир ки, бу онун чох узанмаг вә әснәмәсиндә өзүнү ҝөстәрир. Боғаз вә синәдә ағры әмәлә ҝәлир, нәфәс алмаг вә өскүрмәк чәтин олур. Әлавә симптомлар бунлардыр: гуру нәфәс, галын түпүрҹәк, хырылтылы сәс, баш ағрысы вә ағырлыг, нараһатлыг, үрәк буланмасы. Үмумијјәтлә инсан бүтүн бәдәниндә һәрарәт һисс едир, јоғун бағырсағы илтиһабланыб”.
Аллерҝија вә гыздырма
Әр-Рази һәмчинин ринит (бурнун селикли гишасы синдрому) әмәлә ҝәлмәсини изаһ едәрәк аллерҝија вә иммунолоҝија мәсәләләринә һәср олунмуш елми әсәрләр јазан илк һәким олараг “аллерҝик астманы” кәшф етмәси илә дә таныныр.
Тибб етикасы
Пешәкар сәвијјәдә әр-Рази өзүндән сонра давамчыларына вә дүнја елми тибб иҹтимаијјәтинә бир чох практики, мүтәрәгги тибби вә психоложи фикирләр гојмушдур. О, шәһәрләри вә кәндләри ҝәзәрәк өз “бурун бошлугларыны” вә “дәрманларыны” сатан шарлатан вә сахта һәкимләрә гаршы чыхыш етмишдир. Ејни заманда, һәтта јүксәк тәһсилли һәкимләрин дә бүтүн тибби суаллара ҹаваб верә билмәјәҹәјини вә тамамилә бүтүн хәстәликләри мүалиҹә едә билмәјәҹәјини хәбәрдарлыг етмәкдән јорулмурду. Хидмәтдә даһа фајдалы вә пешәсинә даһа садиг олмаг үчүн әр-Рази практика илә мәшғул оланлара тибби китаблары даим өјрәнәрәк вә јени мәлуматларла таныш олараг габагҹыл биликләрлә ајаглашмағы мәсләһәт едирди. О, мүалиҹә едилә билән вә сағалмаз хәстәликләр арасында фәрг гојурду. Икинҹисинә тохунараг гејд етмишдир ки, инкишаф етмиш хәрчәнҝ вә ҹүзам һалларында, онлары мүалиҹә едә билмәдији тәгдирдә һәким ҝүнаһландырылмамалыдыр.
“Һәкимин мәгсәди, - әр-Рази тибб етикасына һәср олунмуш әсәриндә јазырды, - һәтта дүшмәнләримизә белә, достларымыза исә даһа өнҹә, даһа артыг јахшылыг етмәкдир. Мәним пешәм Адәм нәслиндән төрәнмиш гоһум-гардашларымыза зәрәр вермәјимизи гадаған едир, чүнки о, инсан нәслинин јахшылығы вә рифаһы үчүн тәсис едилмишдир вә Аллаһ һәкимләрин үзәринә өлдүрүҹү дәрманлар инша етмәмәк анды гојмушдур”.
