О, дүнјаја ҹәрраһијјә кәшф етмишдир
Иҹтимаи хадим
Әбу әл-Гасим Хәләф ибн Аббас әз-Зәһравинин етдикләри кәшфләр мисилсиз иди вә ҹәрраһијјәдә ингилаб етмишләр. О, 150-дән чох аләт иҹад етмиш вә тәкмилләшдирмишдир. Онун ишләтдији үсуллар һәлә дә актуалдыр, орта әср Авропасы үчүн исә тамамилә ингилаби иди.
Әз-Зәһравинин мәншәји
Әбу әл-Гасим Хәләф ибн Аббас әз-Зәһрави 936-ҹы илдә Испанијанын мүсәлманларын һөкм сүрдүјү һиссәсиндә, Кордовадан сәккиз километр гәрбдә, Мәдинә Асаара сарај шәһәриндә ҝөркәмли бир јердә анадан олмушдур. Өз вахты үчүн о, әла тәһсил алмыш, амма ән чох ону мәһз тибб марагландырырды.
Анатомија билмәји о, ҹәрраһ үчүн тамамилә зәрури һесаб едирди вә ону Галенин әсәрләриндән өјрәнмәји төвсијә едирди. Анҹаг бунунла белә һәр бир һәким үчүн илк нөвбәдә ҹәрраһи практика вә мүшаһидәнин ваҹиб олдуғуну һесаб едирди. Бунунла о факт гисмән изаһ олунур ки, онун әсәрләриндә башгаларынын әсәрләринә истинад аздыр. Һәтта популјарлығынын зирвәсиндә оларкән әз-Зәһрави касыб вә варлы хәстәләр арасында фәрг гојмадан чох ишләмишдир.
Әз-Зәһрави кәшфләринин сијаһысы
Пирогов анестезија пионери һесаб едилдији кими аз-Зәһрави дә гарын ҹәрраһијјәсиндә вә дәриалты тикишләрдә кетгут истифадә едән илк шәхс иди. Кетгут онун тәркиби үзви олдуғу үчүн вахт кечәндә инсан бәдәнинә из гојмадан чәкилән ҹәрраһ сапыдыр. Чох вахт ону гојун бағырсагларындан һазырлајырлар.
Әз-Зәһрави кичик чанагда әмәлијјатлар заманы узалы мөвгедән истифадә едән илк шәхс иди (сонрадан классик һала ҝәлди). Өз әсәрләриндә о, бу ҝүн сүмүкләрин вәрәм (түберкүлјоз) зәдәләнмәси адланан шеји әтрафлы тәсвир етмиш вә Гәрбин ҝөз ҹәрраһијјәсинә катаракты узаглашдырмаг әмәлијјаты дахил етмишдир. Јери ҝәлмишкән, катаракт терминини о фикирләшиб тапмышдыр.
Әз-Зәһрави бүтүн катаракты арадан ҝөтүрмәк проседуруну тәсвир едән вә рәсмләрдә тәгдим едән јеҝанә мүәллиф иди вә галыр. Әввәлләр бу олдугҹа садә әмәлијјатын сирләри јалныз сечилмишләрә өтүрүлүрдү.
Вә һалбуки инфисированије (јолухма) просеси һәлә там өјрәнилмәмишли, әз-Зәһрави каутеризасија (дағлама) методундан истифадә едәрәк хәстәләри арасында јүксәк дәрәҹәдә сағалмаға наил олмушду.
Јери ҝәлмишкән, бу үсул инди дә ганахманы дајандырмаг үчүн дамар ҹәрраһијјәсиндә истифадә олунур. Анҹаг дағлама методундан јалныз дәри зәдәләнмәләрини мүалиҹә етмәк үчүн дејил, һәм дә ҹәрраһијјәдә ҝениш истифадә етмәјә мәһз әз-Зәһрави башламышдыр. Бунун үчүн хүсуси каутер аләтләри һазырламыш, анҹаг нитрат туршулу ҝүмүшдән истифадә етмишдир. Мүасирләри бычағы исти дәмирлә әвәз етдијини дејәрәк ону тәнгид едирдиләр.
Әз-Зәһрави ирси
Әз-Зәһравинин “Китаб әт-тәсриф” кими ҝениш танынан “Тибби биликләрин тәртибинә мүвәффәг олмајанын ихтијарына верилмәси һаггында китаб” адлы енсиклопедик әсәри онун бүтүн һәјат тәҹрүбәсини үмумиләшдирән 30 ҹилддән ибарәтдир.
“Әт-тәсриф” - тибб вә ҹәрраһијјә үзрә иллүстрасијалы практики васитә, дәрс китабыдыр. Енсиклопедијанын һәтта 1500 сәһифәлик гысалдылмыш вариантындан баша дүшмәк олур ки, Әлбугасис тәкҹә тибб алими дејил, һәм дә бөјүк һәким вә ҹәрраһ иди. Бу әсәр ҹәрраһијјәјә бөјүк тәсир ҝөстәрмиш вә бу елм саһәсини Авропа әразисиндә чох ирәли апармышдыр.
“Әт-тәсриф” 30 мүһазирәдән ибарәтдир. О, тибб коллеҹләринин тәләбәләри вә практикантлар үчүн нәзәрдә тутулмушду, онлар үчүн ортаја чыхан мүхтәлиф чәтин вәзијјәтләрдә садәҹә әвәзолунмаз бир дост вә көмәкчи иди, чүнки бу енсиклопедијада клиник проблемләрлә бағлы демәк олар ки, бүтүн суаллара ҹаваб алмаг мүмкүн иди.
“Әт-тәсрифдә” ики јүзә јахын ҹәрраһи аләт иллјустрасија олунуб вә тәсвир едилиб, һәмчинин онлардан истифадә едилән ҹәрраһи әмәлијјатларын тәсвирләри верилиб. 1 вә 2 нөмрәли мүһазирәләр латын дилинә тәрҹүмә едилиб 1519-ҹу илдә Аугсбургда нәшр олунмушдур.
Онларда Әлбугасис 325 хәстәлији тәсниф етмиш вә онларын симптоматолоҝијасы (хәстәликләрин әламәтләриндән бәһс едән елм) вә мүалиҹәсини изаһ етмишдир. 145-ҹи сәһифәдә о, тибб тарихиндә илк дәфә јолухмамыш гадындан киши ҹинсијјәтли ушаға өтүрүлән һеморрагик хәстәлији тәсвир етмишдир, бу ҝүн биз буна һемофилија (ганын кәсилмәмәси) дејирик.
