Шәрг мүәллими: Бөјүк Әл-Фәраби
Мәшһур мүдрик вә ән бөјүк мүсәлман философу, һәким вә ријазијјатчы, енсиклопедист алим, фәлсәфә баниси Әбу Нәср Мүһәммәд ибн Мүһәммәд ибн Тәрхан әл-Фәраби әт-Түрки 874-ҹү илдә (мүсәлман тарихи илә 260-ҹы илдә Фәраб шәһәриндә (индики Газахыстанын Түркүстан вилајәтинин Отырар бөлҝәсиндәки Отрар шәһәри) анадан олуб.
Әл-Фәраби түрк, фарс, јунан, асури вә диҝәр дилләри мүкәммәл билирди. Аристотел вә Платонун әсәрләринә шәрһләрин мүәллифи кими Әл-Фәраби Икинҹи мүәллим (биринҹисиндән – Аристотелдән сонра) фәхри ләгәби алмышды. Һәмчинин дәрин билик вә Аристотелин әсәрләринә шәрһләринә ҝөрә она “Икинҹи Аристотел” вә “Шәргин Аристотели” ады верилмишди.
Әл-Фараби өзүнүн доғма шәһәри Фәрабы тәрк едиб јола чыхды. Бәзи мәлуматлара ҝөрә, Орта Асијадан ҝетмәздән әввәл әл-Фәраби Шаш (Дашкәнд), Сәмәргәнд вә Бухарада олмуш, орада бир мүддәт охумуш вә ишләмишдир.
Әрәб хилафәтинин пајтахты вә мәдәнијјәт мәркәзи Бағдада чатана гәдәр мүсәлман дүнјасыны ҝәзмишдир. Бағдадда әл-Фәраби хәлифә әл-Мүгтәдир би-Ллаһ дөврүндә мәскунлашмышдыр.
Дөврүн зијалылары үчүн ҹазибә мәркәзи олан Бағдада ҝәлдикдән сонра Әл-Фәраби әрәб дилини дәриндән өјрәнмәјә башлады, һалбуки, о вахт тәкҹә әрәб дејил, һәм дә түрк вә даһа бир нечә дили јахшы билирди.
Әрәб дилини мүкәммәл мәнимсәјән Әл-Фәраби сонра фәлсәфә илә мәшғул олмаға башлады. Бағдадда о, философ алим, мәнтигчи вә гәдим мәтнләрин әрәб дилинә мәшһур тәрҹүмәчиси Әбу Бишр Матт Ибн Јунусла таныш олду вә онун шаҝирди олду. Анҹаг орта әср мәнбәләринин дедији кими, шаҝирд чох тез мүәллимдән өтүб кечди.
Сонра о, Һәррана ҝедир вә орада исрарла Јуһанна ибн Һәјлан ы изләјир вә ондан дәрс алыр. Әл-Фәраби онун һаггында Аристотел ирсинин бир сыра нәсилләр боју мүәллимдән тәләбәјә өтүрүлмәсинин ҹанлы әнәнәсинә гошулмуш бир инсан кими данышырды.
Тезликлә Фәраби мәшһур алим олду. 941-ҹи илдә Һәррандан Дәмәшгә, орадан Мисирә көчдү, сонра исә Дәмәшгә гајытды вә бурада елми ишләрәлә мәшғул олараг өмрүнүн галан һиссәсини кечирди.
Шамда Әл-Фәраби һәјатынын илк илләри асан дејилди. Онун бағ ҝөзәтчиси кими ишләмәк мәҹбуријјәтиндә галдығы, елми фәалијјәтлә исә јалныз ҝүндүз газандығы пулла алынан шам ишығында мәшғул олдуғу барәдә һекајәләр вар.
Әл-Фәраби мүасирләри вә ондан сонра јашајанлар тәрәфиндән гијмәтләндирилән бир нечә чох ҝөзәл китаб јазмышдыр. Әсәрләриндән ән мәшһуру алман дилинә дә тәрҹүмә едилмиш “Әл-Фусус” (“Гијмәтли дашлар”) китабыдыр.
Әл-Фәраби һәмчинин диҝәр әсәрләр дә јазмышдыр: “Иһса әл-үлум вә-т-тәриф би-әразиһа” (“Елмләрин тәрифи вә тәснифаты һаггында китаб”), “Китаб араи әһл әл-мәдинә әл-фәзилә” (“Фәзиләтли шәһәр сакинләринин бахышлары һаггында рисалә”), “Китаб әл-әдәб әл-мүлүкијјә” (“Фәзиләтли әхлаглар һаггында китаб”), “Китаб ибтал еһкам ән-нүҹум” (“Астролоҝијанын тәкзиби һаггында елми әсәр”), “Китаб әс-сијасә әл-мәдәнијјә” (“Вәтәндаш сијасәти һаггында китаб” вә бир чох башгалары.
Әбу Нәср әл-Фәраби парлаг кәлам вә мәнтиг алими, мүкәммәл философ вә әла имам сајылыр. О, нәзәри елмләри мүкәммәл мәнимсәмиш вә ријазијјатда үстүн олмушдур. Һәм дә о, һазырҹаваб вә дәрракәли бир инсан иди.
Әл-Фәраби тиббдә ҝүҹлү иди. Онун фәзиләтләри ҝөз габағында иди, онун әсәрләри мәшһур олду, шаҝирдләринин сајы исә о гәдәр чохалды ки, өз дөврүнүн мисилсиз јеҝанә ҝөркәмли алими һесаб олунмаға башлады.
Әл-Фәраби Аристотелин јазыларына шәрһ мүәллифи вә мәшһур алим Ибн Синанын (Ависеннанын) мүәллими кими таныныр.
Ибн Сина демишдир: “Мән Әл-Фәрабинин “Ма бәда әт-тәбиә” китабыны охудум вә орада јазыланлары баша дүшмүрдүм. Һәтта гырх дәфә охујуб әзбәрдән өјрәнсәм дә, мән мүәллифин бу китабы јазмасынын мәгсәдини һеч ҝүр баша дүшә билмәдим. Мән ону баша дүшмәк үмидими итирдим вә өзүмә бунун мүмкүн олмадығыны сөјләдим.
Вә бир ҝүн ахшам (әср) намазындан сонра бир нәфәр мәнә јахынлашды вә мәнә бир китаб ҝөстәрди. О, мәнә бу китабы алмағы тәклиф етди вә мән дә алдым.
Бу китаб Әбу Нәср Әл-Фәрабинин әсәрләриндән бири иди ки, бурада о китабы јазмағын мәгсәдини тәсвир едирди. Мән дәрһал евимә гајытдым вә јениҹә алдығым бу китабы охумаға башладым. Ону охудугдан сонра һәмин китабын мәгсәдләрини ачыгладым вә ону баша дүшдүм. Мән буна чох севиндим. (Әс-Сәфади, “Әл-Вафи вә әл-вәфајәт”).
Әл-Фәраби султан Сејф Әд-Дәвлә ибн Һәмданын һакимијјәти дөврүндә Дәмәшгә гајыдыр вә тамамилә орада јерләшир. Бу һөкмдарын јанында тез-тез Дәмәшгин ән јахшы алимләри топланырды.
Бир дәфә белә бир топлантыја һәмишә ҝејиндији үрк палтарында Әл-Фәраби дә ҝәлир. Сејф Әд-Дөвлә она һардаса архада – өзүнүн дајандығы јердә отурмағы тәклиф едир, лакин алим онун ҝөстәришинә әмәл етмир вә отуранларын сыраларындан кечәрәк бирбаша һөкмдарын тахтына јахынлашыр.
Онда Сејф Әд-Дөвлә иштирак едәнләр үчүн анлашылмаз (хариҹи) дилдә хидмәтчиләринә дејир: “Бу шејх әдәб гајдаларыны позду. Она бәзи шејләр һаггында суаллар верәҹәјәм. Ҹаваб верә билмәсә, ону һиссәләрә парчалајын”.
Онда Әл-Фәраби һөкмдарын хидмәтчиләри илә данышдығы дилдә она мүраҹиәт етди: “Еј һөкмдар! Сәбир един.һәгигәтән, ишләр онларын нәтиҹәләринә ҝөрә мүһакимә олунур”. Сејф Әд-Дөвлә чох тәәҹҹүбләнди вә сорушду: “Сән бу дили јахшы билирсәнми?” Әл-Фәраби ҹаваб верди: “Бәли. Мән 70-дән чох дил билирәм”.
Сонра Әл-Фәраби бу мәҹлисдә иштирак едән алимләрләлә һәр бир елм саһәси үзрә дикуссија етмәјә башлады вә мүвафиг елм саһәсини билмәкдә һәр бириндән о гәдәр үстүн иди ки, онларын һамысы тезликлә сусду, о исә данышмаға давам едирди. Сонра онлар онун дедикләрини јазмаға башладылар.
Әл-Фәраби тәнһалығы севирди вә тәк галмаға чалышырды. О, заһид (аскет) һәјаты јашајыр вә һеч вахт рузи газанмағы вә һарада ев тапаҹағына әһәмијјәт вермирди. Дәмәшг һөкмдары Сејф Әд-Дөвлә она хәзинәдән мааш тәјин етди - ҝүндә дөрд дирһәм. Әл-Фәраби бу маашы өмрүнүн сонуна гәдәр алырды.
Әбу Нәср әл-Фәраби Дәмәшгдә 80 јашында 950-ҹи илдә (мүсәлман тарихи иләә 339 вәфат едиб. Онун үзәриндә ҹәназә намазыны Дәмәшг һөкмдары Сејф әд-Дөвлә вә онун дөрд јахын адамы гылмышлар. О, Дәмәшгин кәнарында, “Баб Әс-Сәһир” гапылары јахынлығында дәфн едилмишдир.
