Һəгигəти јaлaндaн нeҹə aјырмaг oлaр?
Һəгигəти јaлaндaн нeҹə aјырмaг oлaр?
“Јалан, һəгигəт шaлвaрыны ҝејинәнәдәк дүнјaнын јaрысыны дoлaшыр”, - тарихи персонажлардан бири дејирди. Вә һәгигәтән, јаланлары тәкзиб етмәк үчүн аргументләр һазырланаркән, објектив фактлар ахтарыларкән вә саирә бу ҹүр давам едәркән о, дәфәләрлә охунаҹаг, јенидән охунаҹаг, дәјишдирәләҹәк вә һәтта инсан шајиәләриндән тохунмуш јени тәфәррүатлар алаҹагдыр.
Әлбәттә ки, сонрадан һәгигәт мүтләг үзә чыхаҹаг вә јалан јох олаҹаг. Узун мүддәт дар бир инсан дәстәсини алдатмаг олар, чохларыны гыса мүддәтә алдатмаг олар, амма һамыны һәр заман алдатмаг олмаз. Бу ситаты, буҝүнкү һәмкары истеһза илә бүтүн әсас Америка медиасыны јалан данышмагда ҝүнаһландыран АБШ президенти Линколна аид едирләр.
Бүтүн дөврләрдә вә бүтүн өлкәләрдә јалан јајанлар месажларында дәрһал һәрәкәтә тәкан верәрәк кечиҹи уғура үмид едирләр. “Һамыја өтүрүн”, “тез данышын”, “чөлә чыхын”, “сабаһ мејдана ҝәлин”, - мүраҹиәтләр чох мүхтәлиф олур. Нијә јалан һәгигәтдән даһа сүрәтли јајылыр? Һәр шеј бизим ҹаһиллијимиздәдир.
Месажын ачыг-ашкар јалан олдуғуну ашкар етдикдән сонра биз ону ҹидди гәбул етмирик. Анҹаг билмәдән тәләјә дүшүрүк вә һәгигәти јаландан ајырд едә билмирик. Бу, хүсусилә сијаси контекстә малик олан мәлуматлар үчүн актуалдыр. Чох вахт јерли адам сијасәти јахшы билмир, бу да ки һәр ҹүр манипулјасија үчүн ҝениш имканлар ачыр.
Бунунла бирликдә, һәр биримизин мәлуматлары објективлик үчүн јохлаја биләҹәји бир нечә васитә вар. Онлардан бәзиләри һаггында данышаг. Биринҹи мәнбәнин тәһлили, месаж аларкән нә етмәк лазымдыр, - онун мәнбәјини ајдынлашдырмаг лазымдыр. “Бу кимин мәтнидир?”, “буну сәнә ким деди?”, “бу барәдә һарада јазылыб?” – тез-тез һәмкарларымызын, танышларымызын, достларымызын, гоһумларымызын ешитдикләри вә ја охудуглары, онларын рәјинҹә мараглы вә ваҹиб хәбәрләри бизимлә бөлүшмәјә тәләсдикдә онлары чашдыран суаллардыр.
Әҝәр танышыныз сабаһ бүтүн шәһәрдә су олмајаҹағыны вә ону алмаг үчүн тәҹили олараг мағазаја јүјүрмәк лазым олдуғуну дејирсә, буну кимдән вә нә вахт ешитдијини сорушун. Бәлкә дә бу барәдә она сатылмајан “минерал” су истеһсалы заводунун директору вә ја “еһтијатыны” һеч ҹүр һәјата кечирә билмәјән мағаза саһиби она мәлумат вериб.
Бәлкә дә бу, шәһәр рәһбәрлијинин сакинләри коммунал системдәки јахынлашан уғурсузлуглар барәдә хәбәрдар едән рәсми мәлуматдыр вә онда су еһтијаты етмәк даһа јахшыдыр. Әһәмијјәт дәрәҹәсинә ҝөрә бүтүн мәлумат мәнбәләри үч категоријаја бөлүнүр: “А”, “Б” вә “С”. “А” дәрәҹәсинин мәнбәләри ән етибарлы һесаб олунур. Бу, ән әсас мәлумат мәнбәјидир. Мәсәлән, атаныз сизә автомобил алдығыны билдирир. Өзү алыб вә өзү дә бу барәдә сизә данышды. Аранызда мәлуматы тәһриф едә биләҹәк васитәчи јохдур. Демәли, о, әсас, илк мәнбәдир, онун мәлуматы исә “А” синфинә аиддир. “Б” синифинин мәнбәләри - етибарлылыг дәрәҹәсинә ҝөрә икинҹидир. Бурада бир васитәчинин олмасы нәзәрдә тутулур. Дејәк ки, јухары мәртәбәдәки гоншунуз ашағы мәртәбәдәки гоншусуна машын алмаг барәдә данышды. О да өз нөвбәсиндә бу барәдә сизә мәлумат верди. Јәни сиз мәлуматы илкин мәнбәдән дејил, бир нәфәр васитәсилә алдыныз. Бу “Б” синфинин мәнбәјидир.
“С” синифинин мәнбәләри – етибарлылыг дәрәҹәсинә ҝөрә үчүнҹүдүр. Бу вәзијјәтдә илкин мәнбәдән сизи ики васитәчинин ајыраҹағы ҝүман едилир. Онларын һәр бири истәмәдән өзүндән мәлуматлара бир шеј әлавә едә биләр вә ја әксинә унутганлыгла изаһ едә билмәз (бурада биз гәсдән тәһриф вә ја јаланы һесаб етмирик).
Мәсәлән, сизин синиф јолдашыныз автомобил алыр, бу барәдә өз синиф јолдашына данышыр, о даһа бир башгасына данышыр вә сонунҹусу бу барәдә сизә мәлумат верир. Јухарыда ҝөстәрилән үч тәснифатын һамысында мәлуматын әсас, илк мәнбәји сизә мәлумдур, садәҹә олараг месажын өзү бир вә ја ики васитәчи васитәси илә сизә чатыр. Әҝәр месаж дөрдүнҹү вә ја бешинҹи әлләрдән сизә чатдыса, бу, атаныз, гардашыныз, гуданыз вә с. бу барәдә сизә данышса да, шүбһә илә тәһлил етмәк үчүн бир сәбәбдир. Һәр шејә сөзлә инанмаг лазым дејил.
Тәҹрүбә ҝөстәрир ки, русијалылар – даһа чох етибарлы халгдыр. Буна ҝөрә дә биз нөвбәти нөмрәдә, Аллаһ гојса, мәлуматын илк мәнбәјини мүәјјәнләшдирмәк мүмкүн олмадыгда онун објективлијини неҹә јохламаг барәдә данышаҹағыг.
