Мүсәлманын әтрафдакы инсанлара гаршы мәнәви вәзифәләри
Һәр бир мүсәлман үчүн ашағыдакы мәнәви вәзифәләр әсасдыр: 1) Уҹа Аллаһ, Пејғәмбәр вә Мүгәддәс Гуран гаршысында вәзифәләр; 2) Өзү (өз шәхсијјәти) гаршысында вәзифәләр; 3) аиләси гаршысында вәзифәләр; 4) бүтүн инсанлар гаршысында вәзифәләр.
Мөминин әтрафындакы инсанлар гаршысында вәзифәләрини даһа әтрафлы нәзәрдән кечирәк.
- Һеч кимә зәрәр вермәмәк.
Дин һәр кәсин һәјатына, әмлакына, мәнзилинә, азадлығына, шәрәфинә тәҹавүз етмәји гадаған едир. Бүтүн бунлара саһиб олмаг һүгугу - бүтүн инсанларын ајрылмаз һүгугудур. Үстәлик, һәгиги бир мүсәлман олмаг үчүн еһтијатлы олмалы вә диҝәр инсанларын һүгугларынын позулмасына сәбәб олан арзуолунмаз һәрәкәтләрдән чәкинмәлидир. Аллаһ Елчиси ﷺ демишдир: “Мүсәлман - диҝәр мүсәлманларын нә дилиндән, нә дә әлиндән зәрәр ҝөрмәјән кәсдир”.
- Инсанлара көмәк етмәк.
Инсанларла мүнасибәт гураркән мүсәлман борҹлудур: меһрибан олмалы; јохсуллара вә касыблара көмәк етмәли; тәнһа инсанлары горумалы; јыхыланлары галдырмалы; јолуну итирәнләрә јол ҝөстәрмәлидир. Әхлаги һәјат тәрзи мүсәлманлар үчүн динин ачыг әмридир.
- Бөјүкләрә һөрмәт етмәк вә кичикләрә мәрһәмәт ҝөстәрмәк
Мүсәлман валидејнләринә, бөјүк гардаш вә баҹыларына, мүәллимләринә вә өзүндән јашда бөјүк һәр кәсә һөрмәт ҝөстәрмәлидир. Өзүндән кичикләрә, еләҹә дә тәнһа, зәиф вә јетимләрә мәрһәмәт ҝөстәрмәлидир. Бу кејфијјәтләрин тәзаһүрү вә ја олмамасы мүсәлманын мәнәви вәзијјәтинин ҝөстәриҹисидир.
- Салам вермәк
Мүсәлманлар ҝөрүшәндә бир-бирләрини саламлајыр вә әл сыхырлар. Башгаларыны саламламаг сүннәдир. Салама ҹаваб вермәк - борҹдур. Саламлашма мүсәлманлар арасында бир-биринә севҝи ојадыр вә достлуг әлагәләрини мәһкәмләндирир.
- Мүбаһисә, инҹиклик вәзијјәтиндә олмамалы.
Мүсәлманлар арасында анлашылмазлыг вә ја мүбаһисә јаранарса, дәрһал барышыг формасыны тапмаға чалышмаг лазымдыр. Барышығы “сонраја” гојмаг олмаз. Һеч бир гаршылыглы инҹиклик барышыға мане олмаға дәјмәз. Ахы, һәр шеј Аллаһдандыр. Муһәммәд Пејғәмбәр ﷺ демишдир: “Мүсәлманын диндаш гардашына гаршы үч ҝүндән чох кин сахламасына иҹазә верилмир”.
- Мүбаһисә едәнләри барышдырмаг.
Әҝәр кимсә ики мүсәлманын мүбаһисәсинин шаһиди оларса, онлары барышдырмаг үчүн о, һәр ҹүр сәј ҝөстәрмәлидир. Бу барәдә Нәҹиб Гуранда дејилмишдир (мәнасы): “Мөминләр ахы гардашдырлар! Һәр ики гардашынызы барышдырын...” (“Һуҹурат” (“Отаглар”) сурәси, ајә 10).
Вә Аллаһ Рәсулу да ﷺ ики гардашын барышмасындан ән нәҹиб әмәл кими данышырды: “Ән јахшы сәдәгәни мүбаһисә едәнләри барышдыран верәҹәкдир”.
- Достлара вә гоһумлара баш чәкмәк
Мүсәлманлар јахын вә узаг гоһумларыны, еләҹә дә атасынын достларыны зијарәт етмәлидирләр. Бу вәзијјәтдә ашағыдакы мүддәалар нәзәрә алынмалыдыр:
а) Зијарәт үчүн әлверишли вахт сечмәк.
б) Тез-тез ҝетмәклә зәһлә төкмәмәк.
г) Мүмкүнсә, нијјәт барәдә әввәлҹәдән хәбәрдарлыг етмәк.
д) Палтар тәмиз, хариҹи ҝөрүнүш исә - сәлигәли олмалыдыр.
е) Саһибләрин иҹазәси олмадан онларын һәјәтинә, евинә, мәнзилинә, отағына ҝирмәмәк…
- Гонагпәрвәрлик ҝөстәрмәк.
Дин гонағы сәмими гәбул етмәји әмр едир. Бурада мүсәлманын әсас вәзифәләри ашағыдакылардыр:
а) Гонаглары хош сөзләрлә гаршыламаг вә меһрибан олмаг.
б) Сәмими гәбул етмәк, һәр һансы бир јемәк тәклиф етмәк.
в) Гонагларын гаршысында ушаглары вә ја хидмәтчиләри мәзәммәт етмәмәк.
г) Гонаг ҝедәндә ону јола салмаг вә она јахшы јол арзуламаг.
- Дәвәтләри гәбул етмәк.
Һәр һансы бир манеә вә ја горху јохдурса, мүсәлман диндаш гардашынын дәвәтини гәбул етмәлидир. Бу ҹүр һәрәкәтләр гардаш севҝисини артырыр. Бу мүнасибәтлә Муһәммәд Пејғәмбәр ﷺ демишдир: “Әҝәр дин гардашы сиздән бирини тоја вә ја буна бәнзәр бир јемәјә дәвәт едәрсә, имтина етмәјин”. Аллаһ Рәсулу ﷺ һәмишә дәвәтләри гәбул едәр, инсанлары варлылара бөлмәз вә һәтта бир гуллугчу дәвәт етсә дә,гонаглыға ҝедәрди.
- Башгаларынын гүсурларыны ахтармамаг.
Мүсәлман диндаш гардашын шәхси һәјатына гарышмаз. Башгаларына онун чатышмазлыглары, сәһвләри барәдә данышмаз. Ону һеч бир шејдә ҝүнаһландырмаз вә ја диҝәр адамларын јанында данламаз. Мүсәлман гардашынын чатышмазлыгларыны, нөгсанларыны ону инҹитмәмәјә чалышараг она јумшаг һөрмәтли бир шәкилдә шәхсән ҝөстәрәр. Еһтијаҹ варса, ҝәләҹәкдә она бу ҹүр ҝүнаһлардан чәкинмәјә көмәк едәр.
- Инҹидәнләри бағышламаг.
Әдәбли, хошхасијјәт мүсәлман она гаршы һагсызлыг едән инсаны бағышлајар. Үстәлик, она јахшылыгла ҹаваб вермәјә чалышар. Белә бир характер хүсусијјәти Рәббә вә Онун Елчисинә инанан әхлаги ҹәһәтдән тәмиз инсанларын ән јахшы кејфијјәтләриндән биридир.
Әлаһәзрәт Пејғәмбәр ﷺ демишдир: “Үч ҝөзәл характер хүсусијјәтинә саһиб оланы Аллаһ хејир-дуа илә Ҹәннәтә јерләшдирәҹәкдир”. Вә: “Бунлар һансы кејфијјәтләрдир?”- суалына белә ҹаваб верди: “Сәнә вермәјәнә вермәли; сәнин јанына ҝәлмәјәнин јанына ҝетмәли; сәнә гаршы һагсыз оланы бағышламалыдыр”.
- Хәстәләрә баш чәкмәк.
Мүсәлман хәстәләнмиш диндаш гардашына баш чәкмәли вә онун сағалмасы үчүн Аллаһа дуа етмәлидир. Һәм дә хәстәни инҹидә биләҹәк сөз вә һәрәкәтләрдән чәкинмәјә борҹлудур.
- Дәфн мәрасиминдә иштирак етмәк.
Мүсәлман диндаш гардашынын вәфаты һалында бу ваҹиб вәзифәни диггәтлә јеринә јетирмәлидир. О ҹүмләдән: ҹәназә намазында иштирак етмәли; мәрһуму гәбиристанлыға гәдәр мүшајиәт етмәли; онун ҝүнаһларынын бағышланмасы үчүн Уҹа Аллаһа дуа илә мүраҹиәт етмәлидир.
- Диндашлара јахшылыг диләмәк вә јахшы мүнасибәт ҝөстәрмәк.
Мүсәлман һамы илә јахшы мүнасибәт гурмаға борҹлудур. Һәтта өз дүшүнҹәләриндә һәмиманлыларына јахшылыг диләмәлидир. Онлара өзүнүн истәдији һәр шеји диләмәли вә өзүнә арзуламадығы һәр шеји онлара диләмәмәлидир. Мүсәлманын диҝәр инсанлара бу мүнасибәти, әлбәттә ки, сәмими бир мөмин олмаға вә Исламын мәнәви нормаларына риајәт етмәјә чалышырса, онун характеринин әсас хүсусијјәти олмалыдыр.
“Ҹамиу” Мүәмар ибн Рәшид
