“İnsanların qüsurlarından hansı hallarda danışmaq olar?”
Uca Allahın Rəsulu ﷺ buyurmuşdur: “Qeybətdən və təhqirdən çəkinin. Həqiqətən, qeybət zina etməkdən də daha pisdir.”
Qeybətin mahiyyəti
Qeybət odur ki, bir insan başqası haqqında onun xoşuna gəlməyəcək sözlər desin və ya bir eybini açıqlasın. Bu, elə bir günahdır ki, insanın həm mənəvi aləmini, həm də ictimai münasibətlərini zədələyir.
Peyğəmbərimizin ﷺ kəlamında bildirildiyi kimi, zinakar insan tövbə etsə, Allahdan bağışlanma diləsə, onun tövbəsi qəbul oluna bilər. Amma qeybət edən kəsin günahı, qeybət etdiyi şəxs onu bağışlamadıqca Allah tərəfindən bağışlanmaz. Bu səbəbdən qeybət, sadəcə dil günahı deyil, həm də insanların arasına nifaq salan böyük mənəvi fəsaddır.
İnsan özünü ruhən saflaşdırmaq, Allaha yaxınlaşmaq istəyirsə, əvvəlcə qeybət kimi murdarlıqlardan çəkinməlidir. Çünki qəlb pak olmayınca ibadətlərin də təsiri azalır.
İstisna hallar
Lakin İslamda elə hallar da vardır ki, insanların müəyyən çatışmazlıqlarını dilə gətirmək icazəli sayılır və bu, qeybət hesab edilmir. Çünki burada məqsəd şəxsi qərəz və ya hörmətsizlik yox, haqqı bərpa etmək, düzəliş etmək və zərərin qarşısını almaqdır. Bu hallar bunlardır:
1. Şikayət etmək
Əgər bir insanın haqqı tapdanarsa, o, ədaləti bərpa edə biləcək hakimə, hökmdara və ya məsul şəxsə şikayət edə bilər. Məsələn, belə deyə bilər:
“Filankəs mənə zülm etdi, haqqımı tapdaladı.”
Peyğəmbər ﷺ buyurmuşdur:
“Haqqı olan şəxsə söz verilməlidir.”
Yəni, zülm görən insan öz haqqını tələb etməkdə haqlıdır.
2. Düzəltmək və kömək istəmək
Bəzən bir insanın davranışı səhv olur, ya da o, itaətsizlik edir. Bu zaman onu düzəltmək və çəkindirmək üçün etibarlı, mötəbər şəxsdən kömək istəmək olar. Məsələn:
“Filankəs bu işi edir, xahiş edirəm, ona nəsihət edin.”
Burada əsas şərt budur ki, niyyət sırf xeyirli olsun. Əgər məqsəd alçaltmaq və ya ələ salmaqdırsa, bu artıq qeybətə girir.
3. Hüquqi və dini məsələlərdə soruşmaq
İnsan hüquqi və dini məsələlərdə müfti və ya alimə müraciət edə bilər. Məsələn:
“Atam mənimlə belə davranır, həyat yoldaşım mənə qarşı bu cür hərəkət edir. Bunun dini baxımdan hökmü nədir?”
Adətən şəxsin adını çəkmədən ümumi şəkildə soruşmaq daha gözəldir. Amma zərurət olduqda konkret şəxs barədə danışmaq olar. Bunun bariz nümunəsi Hind adlı qadının Peyğəmbərə ﷺ ərinin xəsisliyi ilə bağlı şikayət etməsidir. Peyğəmbər ﷺ onun sözlərini dinləmiş və ona haqqını götürməyə icazə vermişdir.
4. Xəbərdarlıq və məsləhət məqsədilə
Bəzən bir insan başqasına zərər verə biləcək şəxs haqqında xəbərdar edilməlidir. Bu hallar aşağıdakılardır:
Rəvayətçilərin, şahidlərin doğruluğu barədə məlumat vermək;
Kimsə evlənmək, iş görmək, qonşu olmaq və ya əmanət vermək barədə məsləhət istədikdə, onu yanlış seçimdən çəkindirmək;
Dini elm öyrənmək üçün bidətçi və ya fasiq bir şəxsin yanına gedən kəsə xəbərdarlıq etmək.
Bu hallarda məqsəd şəxsi hörmətdən salmaq yox, sırf xeyirxah məsləhət verməkdir.
5. Açıq-aşkar günah edənlər
İçkini camaat içində açıqca içən, insanların haqqını yeyən, başqalarının malını ələ keçirən və günahı gizlətməyən şəxslər barədə danışmaq olar. Lakin burada da diqqət edilməlidir ki, yalnız aşkar günahlar açıqlansın. Onların şəxsi və gizli qüsurlarını dilə gətirmək yenə də qadağandır.
6. Ləqəblə tanınanlar
Bəzi insanlar cəmiyyət içində müəyyən ləqəblərlə tanınırlar: “Topal”, “Kor” və s. Əgər həmin şəxsi başqalarından ayırmaq üçün bu ləqəbi işlətmək zərurəti yaranarsa, bu, qeybət sayılmır. Amma yenə də imkan daxilində həmin insanı başqa bir adla çağırmaq daha ədəbli olar.
Qeybət İslamda böyük günahlardan biridir və mömini həm mənəvi, həm də ictimai cəhətdən zərərli hala salar. Lakin şəriət bir neçə istisna halı müəyyən etmişdir ki, bunlarda məqsəd şəxsi qərəz yox, haqqın, ədalətin və məsləhətin qorunmasıdır. Buna görə də mömin hər zaman niyyətinə diqqət etməli, dili ilə başqasına zərər verməkdən çəkinməlidir.
