СУАЛЛАРЫНЫЗ

СУАЛЛАРЫНЫЗ

Һәдди-бүлуға чатан вахтдан нә гәдәр намазын бурахылдығыны билмәдикдә нечә намазы бәрпа етмәк лазымдыр?

Әҝәр адам билмирсә ки, һәдди-бүлуға чатандан нечә намазы бурахыбса, онда о (әсасландырылмыш рәјә әсасән) онун бир дәнә дә бурахылмыш намазынын галмадығында өзүндә әминлик јаранана гәдәр онлары әвәз етмәлидир. Белә ки, онун јадында галан, јәни бурахдығыны билдији мигдарла мәһдудлашмаг кифајәт етмәз, вә о, фәрз дуалары бу сајдан јухары бирмәналы сурәтдә бураха билмәдијинә әмин олунҹа бәрпа етмәлидир.

Гејд:

Бурахылмыш фәрз оруҹларын әвәз едилмәсинә даир дә гәрар беләдир. Буғјат әл-мүстәршидин, ҹ.1, с. 321.

Мүәјјән адама мөһләтлә мал сатан шәхсин, һансы ки о адам малын саһиби илә һагг-һесаб етмәдән ону үчүнҹүјә сатыб, алыб-сатылан кәсдән биринҹи алыҹынын онунла һесаблашмамасы әсасында она малы гајтармағы тәләб етмәјә һаггы вармы?

Әҝәр адам мөһләтлә нәсә алыбса, онун буну башгасына сатмаға һаггы вар. Сөвдәнин ләғв едилмәси һалында сатыҹынын алыҹыдан малы (мәһз өзүнүн сатдығы малы) гајтармаға һаггы вар, јалныз о һалда ки, әҝәр бу мал алыҹынын мүлкијјәтиндәдирсә. Әҝәр о (алыҹы) ону башгасына сатыбса вә и. а., онда онун (сатыҹынын) бу малы алыҹыдан јахуд онун (алыҹынын) бу малы кимәсә сатдығы адамдан гајтармағы тәләб етмәјә һаггы јохдур. Түһфәт әл-мүһтаҹ (имам әшШирванинин субшәрһләри илә), ҹ. 5, с. 144.

Гурана вә ја үстүндә, мәсәлән, “Бисмиллаһи-р-Рәһмани-рРәһим” јазылмыш конвертә пул гојмаг олармы?

Гурана вә ја онун һиссәсинә, тәфсир китабларына – Мүгәддәс Гуранын ајәләри, Аллаһын, пејғәмбәрләрин адлары јахуд Ислам дини елмләри олан Гуранын изаһына, һәдисләр мәҹмуәсинә, вәрәгәләрә вә и. а. сахламаг мәгсәдијлә кағыз пул (гызыл јахуд ҝүмүш пуллар, бәзәк, зинәт шејләри вә и. а.) гојмаг гадағандыр. Мүвафиг олараг, јухарыда адлары чәкиләнләри үстүндә “Бисмиллаһир-Рәһмани-р-Рәһим” вә ја буна бәнзәр сөзләр јазылмыш зәрфә гојмаг гадағандыр, чүнки бурада мүгәддәс мәтнләрә етинасызлыг, сајмазлыг нәзәрдә тутулур. Фәтһ әл-мүин (Ианәтәт-талибинин субшәрһләри илә), ҹ. 1, с. 142-143.

“Сәлам” мүгавиләси нәдир, вә ону неҹә дүзҝүн бағламалы?

Сәлам – мүәјјән едилмиш мәтанын (малын) там мәбләғинин аванс (габагҹадан) өдәниши шәрти илә ҝөстәрилмиш вахтда вә ҝөстәрилмиш јерә чатдырма мүгавиләсидир. Бу сөвдә белә сөзләрлә бағланыр: “Мән сәнинлә сәлам сөвдәси бағладым”, “Мән бу малы сәндән сәлам сөвдәси шәртләри илә алмышам”.

Бу сөвдәнин беш тәркиб һиссәси вар: алыҹы, тәдарүкчү (мал верән), верилән мал, аванс капитал (гәбагҹадан гојулан маја, пул) вә сөвдә бағламағын сәҹијјәви, хүсуси формасы. Бу сөвдәнин хүсусијјәти одур ки, о, тиҹарәтдә (алвердә) нәзәрдә тутулдуғу кими сөвдә јериндә малын олмасыны вә онун визуал (ҝөрүлән) мүшаһидәсини тәләб етмир.

Бу сөвдәнин баш тутмасы үчүн алверин әсас шәртләриндән башга даһа једди әлавә шәртә әмәл етмәк лазымдыр.

1. Ҝөстәрилмиш вә шәртләшдирилмиш мәбләғин там сурәтдә аванс өдәниши илә тәгдим едилмәси вә сөвдә јериндә онун јубандырылмадан верилмәси.

2. Сәламын објекти (мәтасы) һәр ики тәрәфә мәлум олмалы вә кејфијјәт вә кәмијјәтҹә бирмәналы сурәтдә мүәјјән олунан олмалыдыр. Демәли, гијмәтли дашлар “сәлам” васитәсилә сатыла билмәз, чүнки онларын кејфијјәт вә кәмијјәти спесификасија (бир шејин спесифик хүсусијјәтләринин мүәјјән едилмәси, бир шејин дәгигләшдирилмиш тәснифи) васитәсилә мүәјјән едилә билмәз, чүнки онларын һәр бириси һәр һансы бир башгасындан фәргләнир.

3. Малын чатдырылмасы јеринин гејд едилмәси (ҝөстәрилмәси).

4. Чатдырылма вахтынын сөвдәдә дејилмиш мәгамында малын мүмкүнлүјү (олмасы). Јәни сәлам сөвдәсини әрзағын гыш вахты чатдырылмасы шәрти илә бағламаг олмаз, әҝәр бу мөвсүмдә онлар битмир ја да базарда јохдурса.

5. Мал елә олмалыдыр ки, ону сөвдәдә дејилән јерә апарыб чатдырмаг мүмкүн олсун.

6. Шәртләшдирилмиш малын гијмәтләндирилмәси мејарлары илә (чәкиси, өлчүсү, мигдары) әшјанын характеристикаларыны һәр ики тәрәфин ајдын мүәјјән етмәси.

7. Бунлара охшар малларын ујғун олунмалы сорт (чешид), нөв, кејфијјәт кими мејарларла малын кејфијјәтли вә там деталлашдырылмыш (тәфәррүаты илә ҝөстәрилмиш) гијмәтләндирилмәси. Түһфәт әл-мүһтаҹ, ҹ. 5, с. 2-30.

“Өз гардашына өзү истәдијини арзуламајынҹа адамлардан һеч ким иман ҝәтирмәјәҹәкдир” һәдисиндә “иман ҝәтирмәјәҹәкдир” ифадәсини неҹә баша дүшмәлидир?

Имам Бухари вә Мүслимин нәгл етдикләри һәдисдә дејилир: “Сизләрдән һеч ким өз гардашына өзүнә арзуладығыны арзуламајынҹа иман ҝәтирмәјәҹәкдир”. “... о вахта гәдәр иман ҝәтирмәјәҹәк...” сөзләри алтында тамдәјәрли иман нәзәрдә тутулур. Башгасыны камиллијә тәһрик етмәк арзусу нәзәрдә тутулан нәјисә инкар етмәк һәм рус дилиндә, һәм дә әрәб дилиндә ишләнир. Мәсәлән, “о инсан дејил” ифадәси алтында там дәјәрә малик олмајан адам, мүсәлманын мәнәвиәхлаги ҹәһәтләринә мүвафиг олмајан нәзәрдә тутулур ки, дин гардашы она хасијјәтинин тәкмилләшдирмәсини арзуламалыдыр.

Бу һәдисдә хошгәлблијин иманын камиллији үчүн ваҹиблији вурғуланараг она хүсуси әһәмијјәт верилир. Буна ҝөрә дә баша дүшмәк лазым дејил ки, иманын тамдәјәрлилији үчүн инсана башга ҝөстәришләрә риајәт етмәдән тәкҹә өз гардашына өзүнә арзуладығыны арзуламаг кифајәт едәр. Һәмчинин “арзуламајынҹа” сөзү о демәк дејилдир ки, өз зәрәринә нәсә еләмәк лазымдыр. “Өз гардашына” сөзләри алтында тәкҹә мүсәлман нәзәрдә тутулмур. Чүнки һәр мүсәлман гејримүслимләрә Исламы гәбул етмәји вә камиллијә сәј ҝөстәрмәји арзуламалыдыр. Бу һәдисин мәгсәди инсан үрәкләринин бирләшдирилмәсидир, вә бу, Ислам гануну, гајдасыдыр. Инсан Аллаһын ﷻ она вердији немәтләри башгаларына да арзулајанда о, мүтләг онлара јахшы мүнасибәт бәсләјәҹәкдир. Онлара зијан вурмајаҹаг, вә бу, она Аллаһ ﷻ ризасынын вә ҹамаат севҝисинин сәбәби олар. Беләликлә, севҝи инсанлар арасында јајылар, һәр ики дүнјада онларын ишләри тәнзимләнәр.

Фәтһ әл-мүбиншәрһ әл-Әрбәин, с. 309.

Кор адама верилән зәкат һәгиги һесаб олунурму, јохса о, зәкаты гәбул етмәк үчүн кимисә вәкил етмәлидир?

Кор адама һәм зәкаты гәбул етмәјә, алмаға, һәм дә өзү вермәјә иҹазә вар, анҹаг ки зәкат өдәмәк вә ја ону гәбул етмәк үчүн о, ҝөрәнләрдән кимәсә вәкаләт версә јахшыдыр.

Түһфәт әл-мүһтаҹ, ҹ. 7, с. 161.

Һашијә әл-гәлјүби. Ҹ.3. с. 199.