Суалларыныз

Суалларыныз

Ислам – мүасир динләрдән, мәзһәбләрдән ән ҝәнҹидир демәк сәһвдирми?

Ислам анлајышында дин (әд-дин) – инсанын иманыны, онун практики вә мәнәви аспектләрини тәнзим едән илаһи әмрләр, ҝөстәришләр комплексидир. Бу әмрләри јеринә јетирәрәк инсан әбәди хошбәхтлијә наил олур. Ислам дини ҝениш мәнада – Аллаһын Вәһданијјәтини, Тәклијини етираф етмәк вә Она мүти олмагдыр. Бу мәнада Ислам илк Пејғәмбәр Адәмдән башлајараг та сонунҹу пејғәмбәр Мүһәммәдә ﷺ гәдәр бүтүн пејғәмбәрләрин дини иди, неҹә ки бу барәдә Гуранда дејилмишдир (мәнасы): “Һәгигәтән, Аллаһ дәрҝаһында Онун разы галдығы вә Өз рәсуллары илә ҝөндәрдији Иман (дин) – Исламдыр (Аллаһа там мүтиликдир)”.

Өзүнүн мөвҹуд олдуғу бүтүн вахт әрзиндә динин бу анлајышда инсанын әмәли һәрәкәтләринә даир мүхтәлиф мәҹбури маддәләри (шәраи) вар иди ки, һәр Рәсула даир дәјиширди. Бундан нәтиҹә чыхарараг демәк олар ки, дин гајда-ганунлары дәјишир вә тәзәләнирди, ондан башга, әввәлки рәсулларын бәзи гәти мүәјјән олмуш гәрарлары сонракы рәсулларын гајда-ганунлары илә ләғв олунурду, онлардан бәзиләри исә сонракы рәсуллар үчүн тәсдиг олунур вә гануниләшдирилирдиләр, вә сонунҹу Пејғәмбәр Мүһәммәд ﷺ ҝәлинҹә белә давам етмишдир. Онун вахтындакы әмәли шәриәт гәрарлары әввәлки рәсулларын шәриәт гәрарларынын әксәријјәтини ләғв етди, онлардан бәзиләри исә онун пејғәмбәрлији илә тәсдиг олунду. Вә бунунла әлагәдар демәк олар ки, дин бирдир, гајда-ганунлар (шәриәт гәрарлары) исә мүхтәлиф. Әҝәр Ислам дејәндә биз онун ҝениш мәнасыны – бир Аллаһа инам вә онун әмрләринә итаәткарлығы нәзәрдә тутуругса, онда Ислам бу анлајышда дәјишмәздир, вә демәк олмаз ки, бу, ҝәнҹ ја да јени диндир, чүнки бу мәнада Аллаһын дини бир вә дәјишмәздир. Әҝәр биз Ислам дини дејәндә даһа конкрет мәна, мәһз Мүһәммәд Пејғәмбәрә ﷺ назил олмуш шәриәт гәрарларыны нәзәрдә тутуругса, бу илаһи әмәли гәрарлар ҝаһ тәсвир олунур – ҝаһ онлар тәзәдир, вә бу мәнада (әд-дин) сөзүнү ҝәләҹәк әмәли гәрарлар үмидилә ишләдәрәк Исламы ҝәнҹ дин адландырмаг олар, чүнки јени рәсулун назил олмасы илә әввәлки шәриәт ләғв олунур вә әввәлки маддәләрин јалныз бир һиссәсини сахлајараг јениси тәсдиг олунурду. Вә бу мәнада Ислам Јеҝанә Рәббинин назил етдији әввәлки динләр сырасында сонунҹу һалга вә онларын илаһи консепсијасыны (әсас фикрини) тәсдиг едәндир.

МӘНБӘ:

Түһфәт әл-мүһтаҹ, ҹ. 1, с. 175.

Тәфсир әл-Бәғави, ҹ. 1, с. 684.

Тәсадүфән өлдүрүлмүш гадынын варисләринә дијәт (ганбаһасы) кими нә ҹүр ҹәримә дүшүр?

Адамы тәсадүфән өлдүрмәјә ҝөрә ҝүнаһкарын јахын гоһумларына үч ил әрзиндә јүз дәвә мигдарында ҹәримә гојулур, әҝәр өлдүрүлән – кишидирсә, әҝәр гадын өлдүрүлүбсә, онда онлара, алимләрин јекдил рәјинә әсасән, мүхтәлиф дәрәҹәли 50 (әлли) дәвә гојулур, јәни: 10 (он) бириллик диши дәвә, 10 (он) икииллик диши дәвә, 10 (он) икииллик дәвә, үч вә дөрд иллик диши дәвәләрдән он-он. Әҝәр өлдүрмә баш верән јердә дәвә јохдурса, јахуд онлар базар гијмәтиндән баһадырса, ја да елә узаг мәсафәдәдирләр ки, онлары ҝәтирмәк чох чәтиндир вә бөјүк хәрҹ тәләб едирсә, онда гоһумлар бу дәвәләрин гијмәтини (баһасыны, дәјәрини) верирләр.

МӘНБӘ:

Әл-мүғни ли Ибн Гүдамә, ҹ. 8, с. 400.

Бах: Фәтһ әл-мүин, с. 204-205.

Әҝәр шәхс мүәјјән јашајыш мәнтәгәсиндә һејван кәсмәји нәзр едибсә (сөз верибсә), ону кәсиб әтини һәмин јашајыш мәнтәгәсинин сакинләринә пајламалыдырмы?

Мәккә Һарамындан башга конкрет јашајыш мәнтәгәсиндә һејван кәсмәјә сөз верән адам ону өзүнүн ҝөстәрдији јердә кәсмәли вә әтин һамысыны бу јердә даима вә ја мүвәггәти јашајан касыблара, јохсуллара, еһтијаҹы оланлара пајламалыдыр, әҝәр о, әтин (сәдәгәнин) мәһз ҝөстәрилән јердә пајланмасына аид дејибсә, јахуд әҝәр буна нијјәти вар идисә. Әҝәр о, мүәјјән јашајыш мәнтәгәсиндә һејван кәсмәјә вәд вериб, лакин әтин пајланмасы һаггында демәјибсә, јахуд онун буна нијјәти олмајыбса, онда онун нәзри (вәди) һәгиги дејилдир. Демәли, о, гејд олунмуш јердә һејван кәсиб әтини пајламалы дејил. Лакин әҝәр шәхс Мәккәнин Һарам јериндә һејван кәсмәк анды верибсә, о, кәсиб бүтүн әти Мәккәнин Һарам адланан јериндәки касыбларына вә јохсулларына пајламалыдыр, ондан асылы олмајараг ки, пајламаға сөз вермишди ја да тәкҹә нијјәти вар иди. Әҝәр о, һејван кәсмәјә сөз вериб, анҹаг мәһз һарда олдуғуну мүәјјән етмәјибсә, вә әт пајламаға сөз вә ја нијјәти олмајыбса, онда бу һалда да онун вәди һәгиги дејил, вә о, һејван кәсиб әт пајламамалыдыр. Бу гәрар гурбан вә әгигә үчүн дејил, башга мәгсәдлә һејван кәсмәјә сөз верән адама аиддир. Әҝәр о, гурбан вә ја әгигә үчүн мүәјјән јашајыш мәнтәгәсиндә һејван кәсмәјә сөз верибсә, онда о, һејваны кәсиб әтин һамысыны шәртләндирилмиш јерин јохсулларына вә еһтијаҹы оланларына пајламалыдыр. Асылы олмајараг ки, пајламаға сөз вермишди вә јахуд буна јалныз нијјәти вар иди.

МӘНБӘ:

Түһфәт әл-мүһтаҹ (Һашијә әш-Ширвани илә), ҹ. 10, с. 94.

Шәхсин вәфатындан сонра онун адамлар гаршысында өдәмә мүддәти чатмамыш борҹлары илә неҹә олмалы?

Борҹуну вермәмиш вәфат едән адамын башгалары гаршысында борҹунун өдәмә мүддәти дәрһал өлүмдән сонра ҝәлир. Һәтта әҝәр ону өдәмә вахты ҝәлмәсә дә. Сағ олан борҹлунун мәрһума борҹу өдәмә вахты һаггында мүгавилә исә гүввәдә галыр.

МӘНБӘ:

Түһфәт әл-мүһтаҹ, ҹ. 5, с. 121.

Артыг мөһләтә сатылмыш, габагҹадан тәјин едилмиш вахт әрзиндә алыҹы һесаблашанда гијмәти галхмыш мал үчүн сатыҹы јүксәк (артырылмыш) гијмәт тәләб едә биләрми?

Шәриәт нормаларына мүвафиг бағланмыш алыш-вериш сазиши баш тутмуш һесаб олунур, ондан сонра нәзәрдә тутулур ки, малын саһиби сатыҹынын габағында борҹлу олан алыҹы олур, вә бу борҹ алынмыш малын базар гијмәтинин дәјишмәси илә дәјишмир.

МӘНБӘ:

Түһфәт әл-мүһтаҹ (Һашијә әш-Ширвани илә), ҹ. 4, с. 215.

Ианәтәт-талибин, ҹ. 3, с. 37.

Сатыҹы белә шәрт гоја биләрми ки, сатылмыш малда алыҹы әввәлки нөгсан тапдыгда мал дәјишдирилмир вә гајтарылмыр, јахуд да мал дәјишдирилир, анҹаг гајтарылмыр?

Әҝәр шәхс һејван вә ја нәсә башга шеј сатаркән шәрт гојурса ки, онун нөгсаны јохдур, онда исә малы гијмәтдән салан јахуд ону кејфијјәтсиз едән әввәлки брак (чыхдаш, зај) үзә чыхса о, мәсулијјәт дашымыр вә малы ҝери ҝөтүрмәз – белә шәртлә сөвдә (сазиш) һәгиги һесаб олунур, чүнки белә шәрт малын нә исә бир кејфијјәт вә онда нөгсан олмадығынын заминидир. Лакин әввәлки нөгсан үзә чыханда, истәр ҝизли, истәр ашкар олсун, мал дәјишдирилир, ҝизли нөгсаны тапылан һејван мүстәсна олмагла о шәртлә ки, сатыҹы вә алыҹынын бу нөгсандан хәбәрләри јох иди. Бу һалда сатыҹынын сөвдәни позмагдан имтина етмәјә һаггы вар. Малы гијмәтдән салан вә ја ону кејфијјәтсиз едән әввәлки нөгсанларын үзә чыхдығы бүтүн башга һалларда, мәсәлән, һејванда ашкар нөгсанын вә ја галан шејләрдә һәр һансы ҝизли вә ја ашкар чатышмамазлығын үзә чыханда алыҹынын сазиши ләғв етмәјә вә малы дәјишмәјә һаггы вар. Беләликлә, јухарыда дејиләнләрдән анлашылыр ки, әввәлки нөгсан үзә чыханда алыҹынын сөвдәни позмаға вә ҝизли нөгсаны үзә чыхан һејвандан башга, јухарыда дејилән шәртләрлә сатылмыш малы гајтармаға һаггы вар.

МӘНБӘ:

Түһфәт әл-мүһтаҹ (Һашијә әш-Ширвани илә), ҹ. 4, с. 351-360.

Мүғни әл-мүһтаҹ, ҹ. 2, с. 431.