Суалларыныз

Намаза нә вахт дурмаг јахшыдыр: мүәззин игамәт охујанда јохса охујуб гуртарандан сонра?

Ҹамаат намазы гылмаг истәјән үчүн мүәззин игамәти охујуб гуртарандан сонра дурмаг јахшыдыр, әҝәр әминдирсә ки, дуруб имамын ардынҹа намаза башлаја биләр ки, онунла ҝириш тәкбиринә ҝөрә мүкафат алмаг үчүн. Әкс тәгдирдә әввәлҹәдән дурмаг јахшыдыр ки, имамын ардынҹа намаза ҝирә билсин вә буна ҝөрә мүвафиг мүкафат алсын.

Билаваситә игамәт габағы јахуд онун охунушу вахты мәсҹидә ҝирән шәхс игамәтин гуртармасыны ајаг үстә ҝөзләсә јахшыдыр, әҝәр салам намазыны гылмагдан өтрү дәрһал имамын ардынҹа ҝириш тәкбиринә ҝөрә мүкафаты әлдән вермәк еһтималы варса.

Мәнбә:

Әл-мәнһәҹ әл-гәвим, с. 282-283.

Гәбир сорғу-суалы һәм руһ, һәм дә бәдән үчүндүр јохса јалныз бәдәнә аиддир?

Гәбир сорғу-суалынын, мәзарда нәшә вә әзабларын доғрулуғу чохсајлы сәһиһ һәдисләр вә Гуран ајәләри илә сүбут олунур. Һәр бир мүсәлман буна инанмалы вә гәбул етмәлидир. Әһлү с-Сүннә вә л-Ҹәмаә алимләринин даһа дүрүст рәјинә әсаәсән, мәзар әзаблары вә ләззәтләринә олдуғу кими, сорғу-суала да руһ вә бәдән мәруз галыр.

Алимләрин әксәријјәтинин сөзүнә әсасән, гәбир сорғу-суалы заманы руһ бәдәнлә там бирләшир. Лакин Ибн Һәҹәр әл-Әскәлани кими бәзи алимләр һесаб едирләр ки, руһ бәдәнин јалныз јухары һиссәсинә гајыдыр. О ки галды сорғу-суал һансы дилдә олаҹагдыр, даһа дүрүст рәјә әсасән о, мәрһумун дилиндә кечириләҹәкдир.

Гәбир һесабаты һәр бир мәрһум үчүн кечириләҹәкдир. Асылы олмајараг ки, өлүмүндән сонра ҹәсәди галыб ја да јох. Она мәзар һесабаты дејирләр, чүнки әксәр һалларда мәрһумун ҹәсәдини гәбирдә дәфн едирләр. Лакин дәфн олунмуш бәдәнин мөвҹудлуғу гәбир сорғу-суалы апармаг үчүн шәрт дејилдир.

Сорғу-суал заманы мәрһума онун руһу, әгли, билији вә бүтүн һиссләр, јәни һесабат апармаг үчүн лазым олан һәр шеј гајтарылаҹагдыр. Лакин бунунла јанашы биз ону өлү адландырырыг, чүнки о, ади анлашмада там һәјат фәалијјәтинә малик дејил. Өлән орта вахт мүддәтиндә (бәрзах), ади һәјат вә өлүм арасында хүсуси вәзијјәтдә олур ки, она о дүнја дејирләр. Мәзар сорғу-суалына вә ҹәзаја бүтүн ағлы башында оланлар тутулаҹаглар. Пејғәмбәр вә шәһидләр истисна тәшкил едир. Даһа сәһиһ рәјә ҝөрә, һабелә әмәли салеһләр вә инсанларын бәзи башга категоријалары, һансы ки онлар һаггында рәвајәтләрдә дејилмишдир ки, онлар гәбир сорғу-суалындан азад олаҹаглар.

Мәнбә:

Шәрһ Ҹәвһәрә әт-төвһид, с. 273-277.

Јалан андын нәтиҹәләри һансыдыр?

Јалан, сахта анд бөјүк ҝүнаһлардан биридир. Уҹа Аллаһ Гуранда јалан анддан сагындырыр вә ону верәнә әзаблы ҹәза вәд едир. Аллаһ-Тәала Гурани-кәримдә бујурур:

(мәнасы): “Аллаһ илә олан әһдләрини вә андларыны уҹуз бир гијмәтә сатан шәхсләрә ахирәт немәтләриндән һеч бир пај јохдур. Аллаһ Гијамәт ҝүнүндә онлары диндирмәз, онлара нәзәр салмаз вә онлары (ҝүнаһларындан) пак етмәз (тәмизә чыхармаз). Онлары шиддәтли бир әзаб ҝөзләјир!” (“Али-Имран” сурәси, ајә 77).

Аллаһ Рәсулу да ﷺ һәмчинин чохсајлы һәдисләрдә јалан, сахта анддан чәкиндир.

Сәһиһ һәдисдә дејилир ки, Пејғәмбәр ﷺ демишдир: “Ағыр ҝүнаһлара Аллаһа шәрик гошмаг, валидејнләрә һөрмәтсизлик, сајмамазлыг ҝөстәрмәк, адам өлдүрмәк вә јалан анд аиддир” (Бухари).

Бу һәдисдә Аллаһ Елчиси ﷺ јалан, сахта анды, ширки (чохаллаһлылыг), валидејнләрә һөрмәтсизлик вә инсан өлдүрмәк кими ағыр ҝүнаһларла ҝөстәрир ки, бу ҝүнаһын ағырлығыны вурғулајыр.

Диҝәр һәдисдә ҝөстәрилир ки, Рәсулүллаһ ﷺ демишдир: “(Аллаһа) зәрури анд вериб бунунла мүсәлманын малына јијәләнмәк үчүн јалан дејән шәхс Гијамәт ҝүнү Аллаһын гәзәбинә дүчар олар” (Бухари).

Мәнбә:

Сәһиһ әл-Бухари, № 6675.

Сәһиһ әл-Бухари, № 6677.

Һамилә һејваны кәсмәк олармы, вә бәтниндә бала олса нә етмәли?

Шәриәтә әсаән һамилә һејваны кәсмәк олар. Ана бәтниндә о кәсиләндән сонра тапылан баланын әтини јемәкдә истифадә етмәјә, асылы олмајараг ки онда түк вар ја да јох о шәртлә иҹазә верилир ки, баланын кәсиләндә вә ја ондан әввәл өлдүјү мүәјјән едилмәмишдир.

Һәмчинин ондан јемәкдә истифадә етмәјә иҹазә верилир ки, әҝәр анасы кәсиләндән сонра дөл өлүмгабағы вәзијјәтдә олубса, јәни һејванын кәсиләндән сонра вә өлүнҹә габаг вәзијјәтиндә (һәрәкәт-үл-мәзбуһ).

Әҝәр һејван кәсиләндән сонра гарнындан чыхарылмыш бала өлүмгабағы вәзијјәтиндә (һәрәкәт-үл-мәзбуһ) узун мүддәт галырса, онда әксәријјәтин фикринҹә, онун әтиндән истифадә етмәјә изин јохдур, әҝәр ону кәсмәсән, бәзиләринин рәјинә ҝөрә исә, истифадә етмәк олар.

Әҝәр һејван кәсиләндән сонра баласы һәлә сағ вә тамдәјәрли, сабит һәјат нишанәләринә маликдирсә (һәјат әл-мүстәгиррә), јәни өлүмгабағы вәзијјәтдә дејил. Ондан әтиндән истифадә етмәк үчүн һејваны кәсәндә лазым олан бүтүн шәртләрә әмәл едәрәк кәсмәк лазымдыр.

О һалда ки, дөл анасы кәсиләндә дејил, һансыса башга сәбәбә ҝөрә өлдүјү факты вә ја еһтималы варса, мәсәлән, гарына зәрбәдән, вә бала зәрбәдән сонра кәсиләнә гәдәр һәјат нишанәләри ҝөстәрмәјибсә, онда онун әтини јемәјә иҹазә јохдур.

Әҝәр анасы кәсиләндән сонра бала гарнында галса, узун мүддәт тәрпәниб сонра өлсә, онда ону јемәјә изин јохдур. Һәм дә рүшејми јемәјә иҹазә јохдур, әҝәр һејван һамиләнин илкин чағында олмуш вә рүшејмдә һејван сурәти әмәлә ҝәлмәмишсә.

Дөлүн неҹә өлмәси һаггында шүбһә оларса, бу дөлүн әтини јемәјә иҹазәјә даир алимләрин фикри ајрылмышдыр: һејванын кәсилмәсиндә вә ја башга сәбәб үзүндән өлүб вә и. а., вә әксәријјәт иҹазә һаггында фикрин тәрәфдарыдыр.

Мәнбә:

Түһфәт әл-мүһтаҹ (Һашијә әш-Ширванидән), ҹ. 9, с. 389-390.

Ианәт әт-талибин, ҹ. 2, с. 389,

Әсна әл-мәталиб, ҹ. 1, с. 569.

Ислама әсасән гарышгалары өлдүрмәк олармы?

Бир гајда олараг евләрдә дејил, инсансыз, атылмыш вә саирә јерләрдә олан ади бөјүк гарышгалары өлдүрмәк гадағандыр. Шәриәт мәтнләриндә белә гарышгалар сүлејманијјә кими тәсниф едилир. О ки галды кичик гарышгалара, онлары өлдүрмәк олар вә һәтта јахшыдыр, чүнки онлар зәрәр јетирә биләр. Ири гарышгалары өлдүрмәк јасагы онунла изаһ олунур ки, онлардан һеч бир зијан тохунмур.

Мәнбә:

Фәтәва әл-Күрди, с. 716-718.

Һамилә һејваны сатмаг олармы?

Гарнында дөл олан һејваны сатмаға иҹазә вар, әҝәр сөвдәләшәндә дөл сөвдә һиссәси кими мүәјјән едилмәсә. Лакин әҝәр алыш-вериш сөвдәси бағлананда сатыҹы конкретләшдирсә ки, һејваны вә гарнындакы дөлү сатыр, бунунла сөвдә објектини ики мала бөләрәк, онда белә сөвдә һәгиги дејилдир, чүнки белә сөвдә намәлум, ҝөрүнмәјән малын конкрет, мәлум мал илә сатылдығыны нәзәрдә тутур.

Һәмчинин һамилә һејван сатышы үзрә сөвдә һәгиги олмаз, әҝәр сөвдәләшәндә шәрт гојулса ки, јалныз өзү һејван дөлсүз сатылыр, јәни бу шәртлә ки, сатыҹы баланы доғуландан сонра ҝөтүрәҹәк.

Мәнбә:

Мүғни әл-мүһтаҹ, ҹ. 2, с. 386.