СУАЛЛАРЫНЫЗ
СУАЛЛАРЫНЫЗ
Әҝәр мәрһум өзүндән сонра мал-әмлак гојмајыбса, онун борҹуну зәкатла өдәмәк олармы?
Шәфии мәзһәбинин даһа әсасландырылмыш рәјинә әсасән, мәрһумдан галан борҹу өдәмәк үчүн зәкат вермәк олмаз. Бир истисна кими буна иҹазә вар, әҝәр мәрһум: 1. Иҹтимаи ишләр ҝөрмәк үчүн, мәсәлән, јол вә ја су кәмәринин тәмиринә борҹа алыбса; дүшмәнчилик едәнләри барышдырмаға хәрҹләмәк үчүн алыб, гајтара билмәмиш вәфат едибсә. Белә борҹу зәкат һесабына өдәмәк олар, һәтта әҝәр мәрһум өзүндән сонра борҹу өдәмәк үчүн кифајәт гәдәр мал-әмлак гојубса да. 2. Шәхси мәгсәдләри үчүн борҹа алыб вә ону иҹазә олунмуша хәрҹләјибсә (әҝәр гадаған олмуша хәрҹләјибсә, онда сәмим-гәлбдән төвбә едиб), вә о, өлүмүнә гәдәр һөкмән зәкат верилмәли шәхсләрин сијаһысына дүшүбсә. Мәсәлән, о, мартын 10-да вәфат етмишдир. Мәрһумун јашадығы јердә кимсә мартын 9-да зәкат вермәлијди, анҹаг һәлә вермәмишдир. Әҝәр бу вахтда (мартын 9-да) зәката һүгугу олан шәхс олмаса, мәрһум зәкатын аид олдуғу јеҝанә адам оларды, јахуд да арасында зәкат пајланмалы лазымлы адамларын аз сајындан бири оларды. Һәр ики хатырланан һалда мәрһумун борҹуну өдәмәк үчүн зәкат вәсаити ајырмаға рүсхәт вар. МӘНБӘ: Рәвдәт әл-талибин, ҹ. 2, с. 320. Түһфәт әл-мүһтаҹ (имам әшШирванинин субшәрһләри илә), ҹ. 7, с. 158.
Арвад өз јеринә зәкатүл-фитр вермәлидирми, әҝәр о, варлыдырса, әри исә јох?
1. Даһа әсасландырылмыш рәјә әсасән, әҝәр әр варлы дејилсә, арвады исә итаәткар, бојун әјән, сөзә гулаг асандырса, о, өз јеринә зәкатүл-фитр вермәли дејил, бахмајараг ки дөвләтлидир. Лакин о, версә јахшыдыр, чүнки бу барәдә алимләрин арасында фикир ајрылығы вар.
2. Әҝәр арвад бојун әјән дејил, тәрс, инадкардырса, онда о, өз јеринә зәкат вермәјә борҹлудур. Гејд: Һәр бир һалда әринин иҹазәси олмадан да өз јеринә зәкат вермәјә арвадын һаггы вар. Адамын касыблығы мәһз зәкатүл-фитр верилән мәгамда нәзәрә алыныр, бу исә, даһа әсасландырылмыш рәјә ҝөрә, Рамазан ајынын сон ҝүнүндә ҝүнәш гүруба ҝедәндән сонракы вахтдыр. МӘНБӘ: Түһфәт әл-мүһтаҹ (имам әшШирванинин субшәрһләри илә), ҹ. 3, с. 305-316. Һашијә әл-ҹәмәл, ҹ. 2. с. 279.
Малы гајтаранда алыҹы хәрҹләри өдәмәлидирми?
Сөвдә ләғв олунанда вә ја һәгиги олмајанда алыҹы јалныз малы алынан јерә апарылмасына тәләб олунаны вермәлидир. Әҝәр алыҹы вермәли олдуғундан артыг верибсә, онда ону ҝеријә тәләб етмәјә һаггы вар. МӘНБӘ: Түһфәт әл-мүһтаҹ (имам әшШирванинин субшәрһләри илә), ҹ. 4, с. 375.
Унутганлыг үзүндән дәстәмазсыз гылынана намаза мүкафат јазылырмы?
Дәстәмазсыз гылынан намазы тәзәдән бүтүн шәртләрә әмәл едәрәк гылмаг лазымдыр, әҝәр намазын вахты гуртармајыбса. Әҝәр вахт кечибсә, онда бәрпа (гәза) еләмәк лазымдыр. О ки галды мүкафата, белә вәзијјәтдә намаз гылмағына ҝөрә шәхс ону јалныз намаз гылмаг нијјәтинә ҝөрә олан кими алар, неҹә ки охунмуш әзкарлара, ајәләрә, тәсбиһатлара ҝөрә, бунлары охумаг үчүн дәстәмазда олмаг лазым дејил. Дәстәмазсыз вә ја унутганлыг үзүндән башга шәртсиз едилән һәр бир ибадәтин гәрары беләдир. Мисал үчүн, әҝәр шәхс мурдар (ҹүнүб) вәзијјәтдә олдуғуну унудуб Гуран охујарса, онда о, јалныз Гуран охумаг үчүн нијјәтә ҝөрә мүкафат алаҹагдыр. Охумағына ҝөрә исә мүкафат алмајаҹагдыр, чүнки Гураны там ајини тәмизликдә охумаг олар. МӘНБӘ: Түһфәт әл-мүһтаҹ, ҹ. 2, с. 117. [2] Ниһајәт әл-мүһтаҹ, ҹ. 1, с.161.
Аллаһын адыјла дејил, Пејғәмбәрин, ананын вә саирәнин адыјла анд ичмәк олармы?
Бәзи адамларда белә һәрәкәтин арзуолунмазлығыны дүшүнмәдән, бәзән исә һәтта мәнфәәт ҝүдмәк мәгсәдијлә Пејғәмбәрин, ананын адыјла, чөрәк вә саирәјлә јүнҝүл, дүшүнҹәсиз анд ичмәк вәрдиши вар. Бәс Ислам дини бу барәдә нә дејир? Аллаһын ады вә ја онун сифәтләри (атрибутлары) илә анддан башгасы бәзи алимләрин рәјинә ҝөрә һесаб олунмур вә һәтта ҝүнаһлыдыр. Мисал үчүн Аллаһын ади илә андларын формаларыны ҝөстәрмәк олар: “Аллаһа анд олсун” вә ја “Аләмләрин Рәббинә анд олсун” јахуд “Һәјатым һөкмүндә Олана анд олсун” вә и. а. Имам Һакимин өтүрдүјү Пејғәмбәр һәдисиндә дејилир: “Аллаһын адындан башга нәјәсә анд ичән күфрә дүшүр”, диҝәр рәвајәтдә: “...мүшрик олур”. Бурада нәзәрдә тутулур ки, Аллаһын ады олмајан анд күфрә вә ширкә о һалда ҝәтирәр ки, әҝәр о, анд ичдији кәсин адыны Бөјүк Аллаһ-тәаланын әзәмәтинә галдырмаг нијјәтијлә анд ичирсә. Лакин даһа әсасландырылмыш рәјә әсасән, Аллаһын ады вә ја онун сифәтләри (атрибутлары) олмајан анддан башгасы арзуолунмаз һесаб олунур, гадаған исә јох. МӘНБӘ: Түһфәт әл-мүһтаҹ, ҹ. 2, с. 10.
Борҹу олан шәхс зәкат вермәлидирми?
Имам әш-Шәфии мәзһәбинин даһа әсасландырылмыш рәјинә ҝөрә, борҹун олмасы, истәр вахты кечмиш олсун ја јох, фәрз зәкаты өдәмәк үчүн сәбәб дејилдир. Әҝәр онун малынын башыны бағламајыбларса (һәбс едибләрсә), онда о, биринҹи нөвбәдә зәкат вермәлидир. Јәни борҹларыны јалныз зәкаты верәндән сонра гајтарыр. Әҝәр артыг малын башы бағланыбса, онда илк нөвбәдә адамларын борҹларыны верир, вә јалныз сонра зәкаты өдәјирләр, о һалдан башга ки, һәбс гојуландан габаг олан вә ондан сонра борҹлунун мүлкүндә галан конкрет мала зәкат мәҹбури олур. Мәсәлән, ондан зәкат верилмәли олан гојун сүрүсү вә ја онун бир һиссәси һәбсдән сонра мүлкдә галарса, онда биринҹи нөвбәдә зәкаты, сонра исә борҹу вермәк лазымдыр. МӘНБӘ: Түһфәт әл-мүһтаҹ (имам әш-Ширванинин субшәрһләри илә), ҹ. 3, с. 337. Әл-мөвсүә әл-Күвејтијјә, ҹ. 24, с. 188.
Һејзи (ајбашы) олан гадын һансы һалларда намазы бәрпа (гәза) етмәјә борҹлудур?
Исламда һејзи башлајан гадын намаз гылмамалы вә ону бәрпа етмәмәлидир, бәзи һаллардан башга ки, о бу сәбәбә ҝөрә бурахдығы намазы әвәз (бәрпа) етмәлидир. Әҝәр гадын һәлә тәмизликдә оларкән азан сәсләнмиш вә дәстәмаз алыб фәрз намаз гылмаг үчүн кифајәт гәдәр вахт кечибсә (һәр ики һалда јалныз фәрзләрлә мәһдудлашараг) вә һејз башлајыбса, онда ону битирәндән вә чимәндән сонра бу намазы бәрпа етмәлидир, чүнки ону ајбашы башламамышдан габаг гыла биләрди, әҝәр дәрһал башласајды. Әҝәр азан мәгамындан дәстәмаз вә намаз үчүн кифајәт олмајан вахт кечибсә, вә гадынын һејзи башлајыбса, бу намазы о, тәмизләнәндән вә чимәндән сонра бәрпа етмәли дејил. Әҝәр гадынын һејзи там кәсиләрсә вә әср намазынын ҝәлмәсинә , мәсәлән, “Аллаһу әкбәр” вә даһа артыг демәјә вахт галарса, һејзин кәсилмәсинә ҝөрә ҝүнорта намазыны бәрпа етмәјә борҹлудур. Белә гәрар башга намазларын вахтына да аиддир. Әҝәр һејз әср намаз вахтынын ахырына гуртарыбса (вә ону гылмаға мане олмур), о нәинки вахтында әср-намаз гылмалыдыр, ҝүнорта намазыны да бәрпа етмәлидир. Вә јахуд һејз ҝеҹә (ишә) намаз вахтынын сонуна гуртарыбса, о вахтындакы, сонра ахшам намазыны гылмаға борҹлудур. МӘНБӘ: Ниһајәт әл-мүһтаҹ, ҹ.1, с. 394-395.
Доғрудурму ки, фәрз үмрәјә ҝедән шәхс һәмән ил һәҹҹә дә ҝетмәлидир?
Әҝәр шәхс фәрз үмрәјә (кичик һәҹҹә) һәҹҹә дахил олмаға иҹазә оланда, јәни Шәввал, зүл-Гәјдә ајында вә зул-Һиҹҹә ајынын һәмин о он ҝүнүндә ҝедибсә, онда она һәҹҹ һәвалә олунур, әҝәр һәҹҹ илә үмрәнин хәрҹләри бәрабәрдирсә. Бу һәҹҹә һәмән илдә ҝетмәк мәҹбури дејил, јәни ону һәтта бир нечә ил сахламаг олар. Әҝәр һәҹҹ хәрҹләри үмрә хәрҹләриндән чох олса, онда она фәрз зијарәт һәвалә олунмур. Мәсәлән, әҝәр үмрә 100.000, һәҹҹ исә 200.000 рубла баша ҝәлирсә, онда јүз мини олан вә јухарыда дејилән мүддәтдә үмрәјә ҝедән шәхсә һәҹҹ гојулмур. Әҝәр һәҹҹә вә үмрәјә ҝетмәк имканы олан шәхс онлары тәхирә салыб сонра иш баҹарығыны итирсә, о тәҹили сурәтдә сонраја гојулмуш зијарәтини јеринә јетирмәк үчүн өз јеринә башга адам ҝөндәрмәлидир. Әҝәр вәфат етсә, өз малындан вәсаит ајырараг елә дә еләмәлидир. Гејд: Һәҹҹи вә үмрәни башга вахта кечирмәк онунла нәтиҹәләнә биләр ки, иш баҹарығыны итирәрәк вә јахуд вәфат едәрәк һәр ики зијарәтә ҝедән билмәдән шәхс ҝүнаһа дүшүр. МӘНБӘ: Түһфәт ал-мүһтаҹ (имам әш-Ширванинин субшәрһләри илә), ҹ. 5, с. 20. Мүһни әл-мүһтаҹ, ҹ. 1, с. 469.
