Суфизм – Исламын ҝизли тәрәфидир

әввәли гәзетин өтән сајында

Мүһәммәд Пејғәмбәрин ﷺ дөврләриндә дини биликләрин бүтүн бу саһәләринин конкрет (мүәјјән) адлары јох иди, бахмајараг ки, мөвҹуд идиләр, чүнки Аллаһын ﷻ Пејғәмбәр ﷺ васитәсилә инсанлара ҝөндәрдикләринин бир һиссәсидир. Ислам елмләри саһәләринин мүхтәлиф, әввәлләр ишләнмәмиш адлар алмасы онлары Ислам чәрчивәсиндән кәнара чыхармыр. Онларын һамысы дини тәшкил едирләр.

Өз дөврүнүн ҝөркәмли илаһијјатчы алими, Ислам тәфәккүрүнүн Ибну Һәҹәр, Рәмали вә диҝәр кими бөјүк сималарынын мүәллими, өз дөврүндә “ӘлӘзһәр” мәшһур Ислам университетинин сабиг (кечмиш) ректору, шејх Зәкәријја әл-Әнсари дејир ки, тәсәввүф – нәфсин тәмизләнмәси, әхлагын нәҹибләшдирилмәси, Аллаһ-тәалаја ибадәтин тәкмилләшдирилмәси һаггында елмдир. Имам әл-Гәзали дејир: “Тәсәввүфүн мәгсәди хасијјәтин, әхлагын бүтүн мәнфи шејләрдән тәмизләнмәси вә тез-тез Аллаһы зикр едәрәк үрәјин Рәббидән башга һәр шејдән тәмизләнмәсидир”. Сонра о, дејир: “Мән әмин олдум ки, суфиләр Аллаһын һәгиги јолу илә ҝедир, онларын әхлагы ән јахшысыдыр, онларын јолу – бүтүн јоллардан ән дүзҝүнү вә онларын хасијјәти, әхлагы ән тәмизидир. Әҝәр бүтүн ағыллыларын ағлыны, идракыны, бүтүн мүдрикләрин һикмәтини вә Шәриәт дәринликләринә наил оланларын һамысынын елмини топлајыб һәгиги суфиләрин ибадәтиндә, әхлагында вә хасијјәтиндә нәјисә јахшылашдырмаға чалышсаг, буну еләмәк мүмкүн олмајаҹагдыр. Чүнки онларын әхлагында ашкар вә гејбә даир һәр шеј Пејғәмбәрин ﷺ әхлагындан вә ондан әлдә едилмиш биликләрдән ҝөтүрүлмүшдүр.

Вә мәним үчүн һәгигәтән ајдын олду ки, мәһз бу дәстә хилас олан дәстәдир. Кимин үчүн биринҹи шәрт үрәјини Рәббидән башга һәр шејдән там тәмизләмәкдирсә, вә онлар өз гәлбләрини Уҹа Аллаһтәаланы зикр етмәкдә гәрг едибләр, онлар һаггында адамлар даһа нә дејә биләр!” Имам Әбу Һәмид әл-Гәзали һабелә демишдир: “Тәсәввүф јолуна дахил олмаг мүтләг ваҹибдир, чүнки пејғәмбәрләрдән башга һеч ким нөгсанлардан, гүсурлардан вә руһи хәстәликләрдән горунмамышдыр” (Ибн Үҹәјбәт, “Шәһрүлһикәм”. Ҹилд 1. Сәһ. 7). Һәдисләрдән мәлум олдуғу кими, белә хәстәликләрдән өзүнү тәмизләмәк һәр бир мүсәлманын вәзифәсидир. Имам Ҹүнејд әл-Бағдади демишдир: “Тәсәввүф – үлви әхлага риајәт етмәк вә пис әхлагдан ҝери чәкилмәкдир” (3).

Шејх Мүһәммәд әл-Әрәби дејир: “Тәсәввүф – ашкар вә ҝизли ибадәтдә Шәриәт етикасыны (әхлагыны, әхлаг гајдаларыны) сахламагдыр. Тәсәввүф – үлви әхлагдыр”. Танынмыш алимләр суфизмә ики минә јахын тәриф вермишләр ки, онларын мәғзи, әсас мәтләби Уҹа вә Бөјүк Аллаһа ﷻ сәмими үрәкдән ибадәтә, јәни Пејғәмбәрин ﷺ мәлум һәдисинә әсасән динин үч әсасындан бири олан иһсана мүнҹәр олур. Һәсән Һилми әл-Гаһи “Әл-Бүрүҹ әл-мүшәјјадә” китабында јазыр ки, һәгиги биликләр, јәни Аллаһы ﷻ дәрк етмә елмләри, - јалныз Аллаһ тәрәфиндән сечилмишләрин нәсибидир, беләләри дә тәригәт шејхләридир. Тәригәт (суфизм) – ҝизли, мәхфи, мәһрәм елмләрә аид елмдир. Ачыг елмләрә һәтта ријакарлар вә бөјүк ҝүнаһкарлар да саһиб ола билирләр. Ачыг елмләр - китаб охумаг јолу илә јијәләнмәк олан елмләрдир. Мәхфи, ҝизли елм исә Аллаһдан ҝәлир, вә ону О, дахили тәмизлијә наил олмуш Өзүнүн јалныз сечилмиш гулларына верир. Имам Сәһрувәрди өзүнүн “Әвариф” китабында дејир ки, тәсәввүфдән башга бүтүн елмләрә дүнјәвијә (дүнјаја аид олана, дини олмајана) севҝи илә баша дүшмәк, дәрк етмәк олар. О елм-тәлгин ки, онун васитәсилә Ҹәбраил u Пејғәмбәрин ﷺ үрәјинә һәгиги дини гојмушду, елә тәсәввүф вә ја тәригәтдир. Тәсәввүфү (тәригәти) гәбул етмәјән вәһјләрин әсасларыны инкар едәндир, демәли, динин һәгиги мәғзини, маһијјәтини билмир.

Гуранын мүттәгилик (тәгва), сәмимијјәт (ихлас), нәфсин вә руһун тәмизләнмәси (тәзкијәт), һәгигәт јолуна гојма (һидајәт) һаггында бәһс олунан бүтүн ајәләри тәригәтин зәрурилијинин тәсдигидир. Сәһиһ, һамыја мәлум олан һәдис вар, орада дејилир ки, бир дәфә Аллаһ Елчиси өз сәһабәләринин әһатәсиндә отурдуғу заман онун јанына сәһабәләрә таныш олмајан бир нәфәр ҝәлиб Пејғәмбәрдән ﷺ сорушур: “Ислам нәдир?” Пејғәмбәр ﷺ ҹаваб верир вә о адам дејир: “Дүздүр”. Сонра сорушур: “Иман нәдир?” Пејғәмбәр ﷺ бу суала да ҹаваб верир, вә о јенә дејир: “Дүздүр”. Сонра сорушур: “Иһсан нәдир?” Пејғәмбәр ﷺ јенә ҹаваб верир, вә буна да о дејир: Дүздүр”. Бу намәлум шәхс ҝедәндән сонра Пејғәмбәр ﷺ өз сәһабәләринә дејир ки, дини изаһ етмәјә ҝәлән мәләк Ҹәбраил u елә будур. Иһсандан (сәмимијјәтдән) данышанда Пејғәмбәр ﷺ дејир ки, бу, Улу Аллаһа елә сәмими-гәлбдән ибадәт етмәкдир ки, елә бил сән Аллаһы ҝөрүрсән, чүнки О, сәни ҝөрүр, сән Ону ҝөрмәсән дә. Демәли, иһсансыз дин тамдәјәрли олмаз. Суфи елми инсана иһсан дәрәҹәсинә чатмаг јолуну өјрәдир, вә устадсыз бу дәрәҹәјә наил олмаг мүмкүн дејил. Јухарыда дејиләнләрдән белә нәтиҹә чыхыр ки, тәригәтин әсасы динин диҝәр тәркиб һиссәләри илә вәһјдә гојулмушдур. Тәригәт, һеч бир шүбһә олмадан, мүсәлман дининин һиссәләриндән биридир.

Буну Пејғәмбәр ﷺ “Бу, сизә дининизи изаһ етмәјә ҝәлән мәләк Ҹәбраил иди” сөзләри илә тәсдиг етди. Бөјүк Ислам алимләринин һамысы тәригәтә риајәт етмишләр. Имам Әбу Һәнифә, Рәббин чох бөјүк биликләр вердији Ислам елмләринин хадими, вәфатындан ики ил габаг тәригәтә ҝирәрәк шејх Ҹәфәр Сиддигин мүриди олмушдур. Вәфат едәндә о, демишдир: “Әҝәр сон ики ил әрзиндә мән тәригәтә дахил олмасајдым, мән јолуму аза биләрдим”. Имам әш-Шәфии дә һәмчинин тәригәтә ҝирмиш вә нә охуја, нә дә јаза билмәјән шејх Шәјбану Раһинин мүриди олмушдур. Имам әш-Шәфии шејхин габағында анасы дөшүјлә әмиздирән көрпә кими отурарды. Ҹәлаләддин әс-Сүјутинин дедији кими, имам Әһмәд Пејғәмбәрин ﷺ ики милјон сәккиз јүз мин һәдисини билирмиш. Шејхлә ҝөрүшүнҹә Әһмәд өз оғлу Абдуллаһа демишди: “Сән һәдисләри өјрән вә өзләрини суфи адландыран адамлара јахынлашмагдан чәкин”. Шејх Әбу Һәмзә әл-Бағдадијлә ҝөрүшәндән вә суфиләрин ирсини өјрәнәндән сонра о, өз оғлуна вәсијјәт етди ки, о јалныз суфиләрлә достлуг еләсин. “Онлар биздән даһа чох елмә саһибидирләр. Ибадәт тәмизлији, мүттәгилик, тәрки-дүнјалыг вә ибадәтдә сәј онларда биздән (јәни ачыг елмләр саһибләриндән) чохдур”, - дејәрди о” .

Динин үч һиссәсиндән һәрәсинин өз имамлары вар. Дин әгидәси елминин имамлары әлӘшәри вә әл-Мәтуридидир. Ислам һүгугшүнаслығы елминин (Шәриәтин) алимләри Әбу Һәнифә, Малик, Әһмәд вә әш-Шәфиидир, Аллаһын онлара рәһми олсун. Тәригәт имамлары исә Мүһәммәд Нәгшүбәнд, имам Рәббани, Халидшаһ әл-Бағдади, Әбу әл-Һәсән әш-Шәзәли, Әбдүлгәдир Һәлани, имам әл-Гәзалидир, Аллаһын онлара рәһми олсун. Бу имамларын һамысы өз нәзәријјәләрини Гуран вә Пејғәмбәрин һәдисләри илә әсасландырмыш вә изаһ етмишләр. Биз исә бу имамларын сөзләринә риајәт етмәлијик, чүнки Гуранда дејилмишдир (мәнасы): “Әҝәр сиз билмирсинизсә, биләнләрдән сорушун вә онларын ардынҹа ҝедин” (“Ән-Нәһл” сурәси, ајә 43).

давамы вар

МҮҺӘММӘД ҺАҸЫЈЕВ ӘЛ-ИНЧХИ