Суфизм – Исламын ҝизли тәрәфидир

Суфизм – Исламын ҝизли тәрәфидир

Иһсан – Рәббин әмрләрини елә сәмимиликлә вә мәсулијјәтлә, елә сәјлә вә диггәтлә јеринә јетирмәкдир ки, елә бил биз Аллаһы ﷻ ҝөрүрүк, јәни Аллаһ Елчисинин буну етдији кими. Ахы, Аллаһ ﷻ бизи ҝөрүр вә ешидир, һалбуки биз Ону ﷻ ҝөрмүрүк, О, бизим бүтүн фикир вә нијјәтләримизи билир, вә биз һәмишә Онун ﷻ диггәтли нәзарәти алтындајыг.

Белә сәмимилик олмадан едилән ибадәт о дүнјада бизә фајда, хејир вермәз. Там сәмимилијә, ачыгүрәклилијә наил лмаг үчүн адам әввәлҹә өз аҹизлијини, һечлијини вә ҝүнаһкарлығыны анламалы вә бунун сајәсиндә Бөјүк Аллаһын ﷻ ҹәлалыны, бөјүклүјүнү, әзәмәтини, өзүнүн Она ﷻ даима еһтијаҹы олдуғуну вә Она ﷻ үрәкдән, сәмими ибадәтин лүзумуну, јәни Онун ﷻ әмрләринин һамысынын јеринә јетирилмәсини дәрк етмәлидир. Һәмишә Аллаһ-тәаланы зикр еләмәк, ибадәтдә сәј ҝөстәрмәк, өз нәфсинә гаршы мүбаризә апармаг вә өз руһуну, гәлбини вә үрәјини бутун гүсурлардан (мәнфи ҹәһәтләрдән) тәмизләмәк лазымдыр. Белә гүсурларын, нөгсанларын мүалиҹәси илә мәшғул олан, инсаны белә руһда тәрбијәләндирән вә ону белә сәмимијјәтә апаран Ислам елми тәсәввүф (суфизм, тәригәт) адланыр. Исламын ашкар вә ҝизли тәрәфләри вар.

Онлардан ән ваҹиби вә динин үрәји мәһз ҝизли, мәнәви тәрәфидир. Тәсәввүф шәхсә буна бөјүк диггәт јетирмәји өјрәдир. Илаһијјатчылар тәсдиг едирләр ки, суфизм јолу ваҹибдир, мүтләгдир, чүнки мәгсәди Шәриәтә риајәт етмәк, камилләшмәк, Аллаһ-тәаланы дәрк етмәк олан кәс тәригәтсиз кечинә билмәз, неҹә ки мирвари ахтаран дәрјаја баш вурмадан мәгсәдинә чата билмәз. Мүасир дөврүн ҝөркәмли вә һамы тәрәфиндән танынан алимләриндән бири Мүһәммәд Сәид Рамазан әлБүти јазыр: “Тәсәввүф Исламын үрәји, мүсәлманын гәлбиндә ҝизләдилмиш мирваридир. Әҝәр тәсәввүф олмаса, онда Ислам әнәнәләрә, адәтләрә чевриләрди. Тәсәввүф әслиндә кечмишдә дә вар иди (јәни Пејғәмбәр вә сәһабәләринин дөврләриндә), ады исә сонра чыхмышдыр”. Бөјүк мүсәлман алими вә имам Ибн Һәҹәр әл-Һәјтәми јазыр: “Иһсан елми (ибадәтдә сәмимијјәт) – суфизм елмидир”. Јәни суфизмин јолу фактики олараг диндар адамы сәмимилијә, Пејғәмбәр Сүннәсинә инҹәдән-инҹәјә риајәт етмәјә ҝәтирәндир. Һәр бир кәс әмин олмалыдыр ки, бу мәгсәд үчүн она бу ваҹиб ишдә бүтүн инҹәликләри билән һәгиги ҹанлы мүәллим, рәһбәр (шејх, устаз) лазымдыр. Белә шејхин рәһбәрлији илә о, иһсана чатмаға чалышмалыдыр. Белә тәрбијәчисиз Аллаһа ﷻ сәмимијјәтлә ибадәт етмәк олдугҹа чәтиндир. Иһсансыз Иман вә Ислам бүнөврәсиз, тәмәлсиз евә бәнзәр.

Бүтүн пејғәмбәрләр үчүн, һәтта Мүһәммәд Пејғәмбәр ﷻ үчүн Рәбби ﷻ Ҹәбраил u мәлаикәни рәһбәр етмишди ки, бу бизим үчүн нүмунә олсун. Дүнја ишләри илә мәшғул ол, амма Аллаһы ﷻ унутма. Дин адамы өјрәдир ки, һәтта дүнја ишләри илә мәшғул олараг Аллаһы унутмајасан. Бу барәдә Гуранда дејилир (мәнасы): “Сиз ајаг үстә, отурмуш, узанмыш һалда Аллаһы зикр един”. Инсан дејиләнләрдән башга вәзијјәтдә олмадығы үчүн һәмин вәзијјәтләрдә Аллаһы ﷻ зикр етмәлидир. Вә буна ҝәтирән јол суфизм јолудур. Нәгшбәнди тәригәтинин бөјүк дағыстанлы шејхләриндән бири Мүһәммәдәфәнди дејәрди: “Дүнја ишләри илә әлләр мәшғул олсун, амма үрәкләр јох”. Јәни тәригәтин мәгсәди инсаны мәнәви (руһи) тәмизлијин елә дәрәҹәсинә чатдырмагдыр ки, һәтта дүнја ишләри илә мәшғул оларкән о, һәмишә Аллаһы ﷻ јадында сахласын, Ону үрәкдә зикр етсин. Илаһијјатчы алимләр тәсдиг едирләр: “Тәригәт – Исламын маһијјәти вә әсасыдыр, бу, Бөјүк Танрынын дәркинә ҹан атан кәсин тутдуғу јол, хүсуси јолдур”. Исламын әмәлә ҝәлмәси вә башланғыҹы фактики олараг суфизмә әсасланыр. Суфизм мүсәлмандан өз нәфсинин мәшгини (тәмрини) тәләб едир ки, онун да мәгсәди – Аллаһын әмрләринә ујғун олан ән јахшы шәхсијјәт ҹәһәтләри һазырламаг вә һабелә үрәји вә гәлби бүтүн мәнфи шејләрдән тәмизләмәкдир. Онда үрәк бәдәнин бүтүн галан һиссәләрини пис әмәлләрдән горујур. Динә етигадын вә үрәјин тәмизлији дәрәҹәсиндән инсанын ләјагәтсиз әмәлләрдән горунмасы асылыдыр. Шәриәтин фәрз бујурдугларыны јеринә јетирәркән үрәји тәмизләмәк үчүн даһа ҝүҹлү васитә Рәбби јада салмагдыр (зикрдир).

Мүһәммәд Пејғәмбәр ﷺ өз тәрәфдарларына Јараданы зикр етмәји ону үрәкдән үрәјә өтүрмәк (тәлгин) васитәсијлә өјрәтмишди. Белә зикр илаһи нурла олур, вә шејтан буна мане ола биләр, буна ҝөрә онун фајдасы да чох бөјүкдүр. Тәригәт Шәриәти бәзәјир вә ону камилләшдирән аләтдир. Гуранда вә Пејғәмбәрин ﷺ һәдисләриндә тәсдиг олунур ки, пахыллыг (һәсәд, гибтә), ҝөзә чарпдырмаг (өзүнү тәрифләмәк) үчүн ҝөрүлән ишләр, мәшһур олмаг арзусу, дүнја немәтләринә севҝи вә өзүнү јүксәлтмәк (уҹалтмаг) кими хәстәликләрин мүалиҹәси үчүн һөкмән дәрманлардан истифадә етмәк лазымдыр. Бу хәстәликләр о дүнјада инсан әзабларынын сәбәби олур. Һабелә тәсдиг олунур ки, мәнәви рәһбәрә гулаг асмајан вә өз үрәјини тәмизләмәјән шәхс Аллаһа вә Онун Пејғәмбәринә аси оландыр (итаәт етмәјәндир), чүнки инсан сәрбәст сурәтдә, мәнәви мүәллимләрин көмәји олмадан хәстәликләр һаггында билә вә өз гәлбини јухарыда садаланан хәстәликләрдән тәмизләјә билмир.

Суфизмин мәгсәди

Тәригәтин јоллары чохдур, һамысынын мәгсәди бирдир – Рәбби дәрк етмәк. Мисал үчүн, мүгәддәс јерләри зијарәт етмәк үчүн бирләри тәјјарәдә учур, диҝәрләри автобусларда, үчүнҹүләри – миник автомобилләриндә ҝедир, бәзиләри пијада јола дүшүр вә и. а. Һәр кәс өз имканларына әсасән вә Аллаһын ﷻ она јаздығы јолла ҝедир. Амма һансы јолларла ораја чатсалар да, һамысынын мәгсәди бирдир – фәрз зијарәти јеринә јетирмәк. Беләҹә тәригәт истигамәтләринин дә мәгсәди бирдир – Аллаһ-тәалаја сәмими ибадәт, онун васитәсилә Аллаһы дәрк етмәк вә јалныз. Адамларын чоху Исламын әсл маһијјәтини там дүз баша дүшмүрләр. Ислам – тәкҹә динин беш фәрз рүкнүнүн јеринә јетирилмәси дејил, мүсәлманын һәјат тәрзидир – Јараданын бујурдугларынын һамысыны јеринә јетирмәк, ҝөстәрмәк (ҝөзә чарпдырмаг) үчүн дејил, сәмимүрәкдән, јалныз Рәббин ады илә вә јалныз Онун ризасы үчүн, башга мәгсәд вә нијјәтсиз. Аллаһ ﷻ тәрәфиндән инсан әмәлләринин гәбул едилмәси вә онлара ҝөрә мүкафат верилмәси дәрәҹәси онун нијјәтләринин тәмизлик дәрәҹәсиндән асылыдыр. Лакин хүсуси һазырлыг вә мүәллимин көмәји олмадан дәрк етмәнин белә сәвијјәсинә наил олмаг мүмкүн дејил. Мүсәлманы тәмиз хидмәтә, салеһ һәјат тәрзинә өјрәдән елм тәсәввүф адланыр. Ислам – Улу Танрыдан назил олан вә Онун Рәсулу васитәсилә чатдырыланларын һамысына риајәт етмәкдир.

О Рәсулун ки, Исламы өз сәһабәләринә өјрәтди, сәһабәләр – онлардан сонра ҝәлән нәслә, јәни тәбиүнләрә, тәбиүнләр исә – тәбиүтәбиүнләрә вә илаахыр индики ҝүнләрә гәдәр. Беләҹә, нәсилдәннәслә өтүрүләрәк Пејғәмбәрин ﷺ ирси бизә дә ҝәлиб чатмышдыр. Шәриәт елмләри әсасән Һиҹринин үчүнҹү јүзиллијиндә гысаҹа вә дүрүст ифадә едилмишдир, онлары өз сәләфләриндән ирсән алмыш тәбиү-тәбиүнләрин дөврләриндә. Онлардан бәзиләри һәдисләрин өјрәнилмәсиндә ихтисаслашыр вә онларын билиҹиләри идиләр (мүһәддисүнләр). Диҝәрләри Гуранын өјрәнилмәси вә тәфсириндә ихтисаслашырдылар, онлара мүфәссирүнләр дејирләр, үчүнҹүләр һүгугшүнаслығы дәриндән өјрәниб фәгиһ олдулар, дөрдүнҹүләр исә мәнәви тәрбијәдә вә Ислам елмләринә сәмими риајәт етмәк үсулларынын тәдгигиндә ихтисаслашырдылар, онлары суфиләр адландырмышлар вә и. а.

МҮҺӘММӘД ҺАҸЫЈЕВ ӘЛ-ИНЧХИ