Гураниләр: онлар кимдир?!

əввəли гəзeтин өтəн сaјындa

Рәсулүллaһ ﷺ демишдир: “Мәним сaһaбəлəрим улдузлара бәнзәр, онлардан кимин ардынҹа ҝетсәниз дә, сиз һәгигәтдә олаҹагсыныз” (бу һәдис ҝүҹлү “Сәһиһ” мәнасы иләдир).

Даһа да Пејғәмбәр ﷺ демишдир: “Улдузлар – сәма (ҝөј) үчүн зәманәтдир (јәни онун варлығы, мөвҹудлуғу үчүн), улдузлар ҝедәндә (азаланда, јығышанда) сәма илә вәд олунан баш верәҹәкдир (јәни Мәһшәр ҝүнү ҝәләҹәкдир). Мән сaһaбəлəрим үчүн зәманәтәм (јәни онларын арасында фитнә, нифаг вә ихтилаф јохдур), лакин мән ҝедәндән сонра онларын үстүнә вәд олунмушлар ҝәләҹәкдир (јәни ријакарлар ки, ашкар олаҹаглар, бәзиләри диндән дөнәҹәкләр вә и. а.), сaһaбəлəр исә – үммәт үчүн зәманәт, тәминатдыр, вә онлар ҝедәндә үммәт вәд олунмушлары ҝәтирәҹәкдир (јәни јениликләри (бидәти), шејтан бујнузуну (хариҹиләри), гәтлләри вә саирәни” (имам Мүслим). Белә һәдисләр лап чохдур, вә Пејғәмбәр ﷺ үммәтә ајдын-ашкар рәһбәрлик вермишдир ки, өзүндән сонра кимин ардынҹа ҝетмәли вә кимә гулаг асмаг лазымдыр. О ки галды бу үммәтин алимләринин јекдиллијинә, Гуран, сүннәт вә мәнтиги дәлилләрлә сүбут етмәк чәтин дејил ки, дәрәҹәсинә ҝөрә бу, ән мөһкәм дәлил-сүбутлардан үчүнҹүсүдүр ки, һәгигәтән инанан шәхс онлара архаланмалы, етибар етмәлидир.

“Әл-Иҹма” әрәбҹәдән тәрҹүмәдә “гәрар”, “һәмрәјлик”, “үмуми иҹлас” мәнасыны верир. Шәриәт терминолоҝијасында (истилаһларында) исә “бу үммәтин артыг Аллаһ Рәсулунун ﷺ вәфатындан сонра јашајан мүҹтәһидләринин (Ислам елмләриндә али титула малик олан алимләр) һәмфикирлилијини, јекдиллијини” билдирир. Әл-Иҹманын дәлил одуғуна дәлили Мүгәддәс Гуранда ајә ҝөстәрир: Мәнасы: “вә әҝәр билмирсинизсә, биләнләрдән сорушун” (“ән-Нәһл” сурәси, ајә 43). Бу ајәдә дејилмишдир ки, алимләрин шәхсиндә биләнләр вар, вә алимләрин ардынҹа ҝедәнләрин шәхсиндә билмәјәнләр вар. Демәли, биз баша дүшүрүк ки, алимләрә гулаг асмаг вә онларын ардынҹа ҝетмәк лазымдыр. Башга ајәдә дејилмишдир: Мәнасы: “Вә әҝәр нәдәсә мүбаһисә етсәниз (јәни әҝәр ихтилаф, зиддијјәт олса), онда Аллаһын вә Онун Рәсулунун јанына гајыдын, әҝәр сиз Аллаһа вә мәһшәр ҝүнүнә инананларын сајындансынызса...”. Јәни ајәдән ајдындыр ки, әҝәр “әл-Иҹма” јекдиллији варса, һәмрәјлик олан гәрары тутмаг лазымдыр, әҝәр фикир ајрылығы төрәнәрсә, онда әсаса (өзүлә): Гурана вә Сүннәтә гајытмаг лазымдыр.

Мүһәммәд Пејғәмбәрин ﷺ һәдисиндә дејилмишдир: “Мәним үммәтим јанылма (јанлыш фикир,сәһв, нөгсан) әтрафында бирләшмәз” (әтТирмизи чатдырмышдыр, “һәсән” равиләр (сөјләјәнләр) зәнҹири (дүрүстлүјүнә ҝөрә “Сәһиһдән” сонра икинҹи)). Јәни Пејғәмбәр ﷺ үммәтинин алимләринин јекдиллији – јанылмадан вә сәһвләрдән горунмадыр, вә мүсәлманлар үчүн мөһкәм дәлил олаҹагдыр. О ки галды “гијаса”, јәни гәрар чыхартмаг үчүн аналоҝијаларын (охшарлыгларын) мүгајисәсинә, јасагда (гадағанда) вә изинлидә охшарлыглара бахараг, тамамилә ајдындыр ки, “гијасы” инкар етмәк јашлыш, јанылмадыр. Аллаһ Мүгәддәс Гуранда бујурмушдур: Мәнасы: “... сиз дүшүнүн, еј идрак саһибләри”, јәни ајәдә әмр ҝедир ки, Мүһәммәдин үммәти о барәдә дүшүнсүн ки, јәһудиләрин асилијинә (итаәтсизлијинә) ҝөрә онларын башына нә ҝәлмиш, вә буна ҝөрә онлара нә ҝөндәрилмиш, вә бизә итаәтсизлијә ҝөрә нәләр ҝөндәриләҹәкдир. Јәни әввәлки халглар кими Аллаһа итаәт етмәсәк, онларын башына ҝәләнләр бизим дә башымыза ҝәләҹәкдир. Бир дәфә, Аллаһын Рәсулу ﷺ Мүәзи Јәмәнә ҝөндәрән заман ондан сорушанда ки: “Гәрарлары һарадан ҝөтүрәҹәксән?”, о, ҹаваб верир: “Аллаһын китабындан (Гурандан)”.

Пејғәмбәр ﷺ јенә сорушур: “Әҝәр онда гәрарлар тапмасан, онда һарадан?”. О, ҹаваб верир: “Онда сүннәтдән”. Рәсулүллаһ ﷺ бир даһа сорушур: “Бәс әҝәр сүннәтдә тапмасан?”, - сəһaбəси ҹаваб верир: “Онда мән “иҹтиһад” гәрарлары чыхараҹаг (Гуран вә сүннәтә әсасланараг, гадағанда вә изиндә әсаслары мүгајисә едәрәк) вә зәифлик ҝөстәрмәјәҹәјәм”. Мүһәммәд ﷺ (севинәрәк) дејир: “Бүтүн һәмд-сәналар Аллаһа олсун ки, Аллаһ Рәсулунун нүмајәндәсинә (елчисинә) Онун (Аллаһын) севдијинә вә Аллаһ Рәсулунун разы галаҹағына јардым (көмәк) вермишдир (әтТирмизи, Әбу Давуд, имам Әһмәд, әл-Бејһәки, әд-Дәрими). Һәдисдән ајдындыр ки, әҝәр Гуран вә сүннәтин билаваситә контекстиндә (мәнаҹа битмиш һиссәсиндә) гәрар јохдурса, онда Гурана вә сүннәтә әсасланараг “иҹтиһад” чыхартмаг лазымдыр. Бәс буну неҹә етмәли? Гуран вә сүннәтдән билаваситә ҝөстәриши олан бу вә јахуд диҝәр һәрәкәтин үмуми әламәтләри вә гадаған сәбәбләри илә мүгајисә едәрәк.

6) Мүсәлман башчыларынын вә мүфтиләрин ардынҹа ҝетмәјин инкарына ҝәлдикдә исә, бу инкар Гуранын ајәси илә тәкзиб олунур. Аллаһ Гурани-шәрифдә бујурмушдур: Мәнасы: “Еј иман ҝәтирәнләр! Сиз Аллаһа, Онун Рәсулуна вә өзүнүздән (мүсәлманлардан) олан башчылара (һөкмдарлара, ихтијар саһибләринә) табе олун (итаәт един)...” (“ән-Ниса” сурәси, ајә 59). Бу ајә иман ҝәтирәнләри ајдынҹа мүсәлманлардан олан өз башчыларына табе олмаға (итаәт етмәјә) чағырыр. Башчылара итаәт Рәсулүллаһа итаәт кими олаҹагдыр, Рәсулүллаһа итаәт исә Аллаһa итаәт кими олаҹагдыр, јәни бу үч мәрһәлә өз араларында бир бири илә бағлыдыр.

7) Намаз мүтләг әрәб дилиндә охунмалыдыр, һәтта әҝәр шәхс әрәб дилини өјрәнирсә дә, анҹаг һәлә ону өјрәнмәјиб, онун башга дилдә нaмaзын дуaлaрыны oxумaг һүгугу јохдур, садәҹә олараг һеч нә охумајараг ја да һәр һансы бир әзкарлары (Аллаһы зикр еләмәк) охујараг нaмaз гылмaлыдыр. Бир дәфә бир нәфәр Рәсулүллаһын ﷺ јанына ҝәлиб она дејир: “Мән Гурандан һеч нә билмирәм, ондан мәнә кифајәт едәни мәнә өјрәт”. Аллаһын Елчиси ҹаваб верир: “Де:”Сүбһəна-ллаһи вәл-һәмдү лилләһи вә лə илəһә иллə-ллаһу вəллаһу әкбәр, вә лə һәвлə вə лə гүввәтə иллə биллəһил-əлијјиләзим”” (Әбу Давуд, Әһмәд, әнНисаи, Ибн Һиббә, әд-Дәрәкүтни вә Һаким бу һәдиси сәһиһ равиләр зәнҹири илә һесаб едирләр). Шәхс Гурандан һеч нә билмирди, вә һәтта “әл-Фатиһәни” (нaмaздa Гурандан охунан сурә) дә, лакин Һәзрәти Пејғәмбәр ﷺ она Гураны доғма дилиндә оху, ја да ана дилиндә вә әрәб дилиндән савајы башга дилләрдә нaмaз гыл демәмишдир. Аллаһ ﷻ Гуранда бујурмушдур: Мәнасы: “Биз ону (Аллаһ Китабыны) әрәб дилиндә назил етдик ки, бәлкә сиз дүшүнәсиниз (мәнасыны анлајасыныз)” (“Јусиф” сурәси, ајә

2). Гуран әрәб дилиндә назил олмушдур, бу, ән бәлағәтли, фәсаһәтли (ајдын, ифадәли, мәналы) дилдир, буна ҝөрә дә о “Гуран тәрҹүмәләри” Гуран дејилдир. Гураны һәгигәтән дәрк еләмәк истәјәнләр исә үммәтин Ибн Гасир, имам әс-Сүјути, әт-Тәбрани, әл-Гүртуби вә и. а. кими нүфузлу алимләринин шәрһләрини охусунлар. Һәр һалда Гуранын билаваситә тәрҹүмәси мүмкүн дејил, вә бу барәдә биз јухарыда демишик. 8) Гураниләрин јанылмасы илә разы олмајанларын һамысыны инамсызлыгда тахсырландырмаг. Демәк олар, һамыны јахуд фиргә вә јанылмыш дәстәләрин әксәријјәтини бирләшдирән нөгтә елә будур.

ИБН ӘҺМӘД