Аслияб гьумералде

Бусурбабазул гIелмияб цебетIей

Бусурбабазул гIелмияб цебетIей

Бусурбанал гIалимзабаз кIудияб квербакъи гьабуна дунялалъулго гIелму цебетIезабиялъе. Масала, ибн Синал «Аль-Къанун» абураб тIехь рикIкIуна медицинаялъул гIелмуялъул кьучI лъураблъун. Гьебгиха тIолабго Европаялдаго. Гьеб тIехьалдаса 600 соналъ пайда босулеб букIана Европаялъул университетазда.

  • Рази (864-925) абурав гIалимчияс тIоцебе гIелмияб куцалда баян кьуна тIадерахъиялъе, бакъул унтиялъе, сири баялъе гIадал унтабазе.
  • Ахшамсадиница (1389-1459) тIатинабуна микробал рукIин.
  • Камбур Васимица (хвана 1761 сон) загьир гьабуна туберкулезалъул микроб.
  • Ибрагьим Жассарица (хвана 1009 сон) 1000 соналъ цебего бихьизаруна барас (проказа) унти ккеялъе гIиллаби ва малъана гьеб сах гьабулеб къагIида. Ибн Хатибица (1313-1374) чIезабуна вабаъ инфекциялъулаб унти букIин.
  • ГIаммар абурав гIалимчияс 9 гIасруялъ цебе хIалтIизабуна беразе операция гьабулеб къагIида.
  • ГIали ибн ГIаббасица (хвана 994 сон) операция гьабуна рак унти сах гьабиялъе. Гьес хъвараб «Китаб аль-Малики» энциклопедия жакъаги кIвар бугеблъун ккола.
  • ТIоцебесеб азархана бана 707 соналда, Валид ибн ГIабдулмалик халифлъун вугеб заманалда. ХIисаб гIелмуялъулъги бусурбанал гIалимзабаз кIудияб бутIа лъуна. Гьезул хIалтIабаз жакъаги тамашалъизарула гьанжесел гIалимзаби. ГIалимчи Жак Рислерица тасдикъ гьабулаан ЦIилъиялъул эпохаялъул (15-16-абилел гIасраби) заманалда математикаялъул мугIалимзабилъун рукIанин бусурбабиян. Алгебраялъе кьучI лъурав Хорезмица (780-850) тIоцебе хIалтIизабуна ноль тарих. Гьес хъвана алгебраялъул «Аль-жабр ва аль-Мугабиле» абун цIар тараб тIехьги.
  • Беттаница (858- 929) кьучI лъуна тригонометриялъе.
  • Абул-Вафаца (940-998) тригонометриялъулъ тангенс, котангенс ва косинус абурал гIелмаби тасдикъ гьаруна.
  • Насруддин Туси (1201 - 1274) ккола тригонометриялъул кIвар бугеб хIалтIи хъварав чи.
  • Хисардулел формаби ричIчIизаруна ибн Юнусица (хвана 1123сон). «Формула бинома» рагьана ГIумар Хаямица (хвана 1123 сон).
  • Дифференциалияб исчисление Ньютонидаса гIемерго цебе рагьун букIана Сабит ибн Гурраца (хвана 901 сон) Астрономиялъул гIелмуги лъазабулаан бусурбанал гIалимзабаз. Исламиял пачалихъазул гIемерисел шагьаразда ран рукIана обсерваториял. Гьенир бусурбанал гIалимзабаз гьарулел рукIана гIелмиял цIехрехал. Гьелъул хIасилалда Джордано Бруно (1546-1601), Коперник (1473-1543), Галилей (1564-1642) гIадал гIалимзабаз лъазарулаан гьезул хIалтIаби.

ГIУРУСАЛДАСА БУССИНАБУНА БАРИЯТ МУХIАММАДОВАЛЪ

2026-09-01 (РабигIул аввал 1448 с) №17.


Тафсир агьлуялъул маяк

Имамзабазул, хасго чIахIиял гIалимзабазул къимат лъала гьезул таржама гъваридго лъазабидал. Гьелдаго цадахъ имам вокьизеги вокьула. Амма лъаларев чи вокьизе кIоларо. Аварагас ﷺ абухъе, гIалимзаби ккола гьесул ирисилал. Щайгурелъул, Аварагас ﷺ жинда хадуб тола гIелму. Гьел ккола гьеб ирс босулел ва...


Аварагасул ﷺ гIумру щай лъазабилеб?

Аварагасул ﷺ бицунелъул гIенеккун ругеб мехалда нилъер къасд букIине бегьуларо гIицIго харбихъ гIенеккун ругеб гIадинаб. Ниятгун къасд букIине ккола Аварагасул ﷺ хIакъалъулъ рехсолел сипатаздалъун нилъее лазат щвей, ай гIишкъуялда гIенекки ва гьеб рекIелъе биччай. Аварагасул ﷺ бицунаго нилъ гьесде...


Гьорхъохъеб дин

Ислам буго гьоркьохъеб ва бигьаяб дин. ТӀадегӀанав Аллагьас ﷻ хирияб Къуръаналда абуна: «Нижеца нуж умматлъун гьаруна гьоркьохъеб хIал ккураб», - ян («Бакъара» сурат, 143). Гьелъул магӀна ккола муъминчиясул нух хӀинкъиялдаги хьулалдаги гьоркьоб букӀине кколин...


Аварагасул ﷺ ирсилазул цояв

(Байбихьи цересел номералда)   Гьелдаса хадуб рагьун дин биччазегIан гьев мубарак жиндирго цIулал хIалтIиги гьабун гIадамазда гьоркьов гIадатияв чилъун вукIун вуго. Дагъистаналде зияраталъ вачIанщинахъе гьес рещтIен гьабулеб букIун буго ХасмухIаммад-хIажиясухъ. Гьесул гIумрудул цIех-рех...


ХIузуралъул нух

БетIергьанас щивав бусурбанчиясда тIадаблъун гьабун буго сордо-къоялда жаниб щуго как бай. Гьебги ккола диналда жаниб чара гьечIого лъалеб жо. Лъимералъ анкьго сон байгун гьелда как базе малъейин, анцIго сон байдал, кIарчанлъи гьабуни тамихI гьабейинги абун буго Бичасул аварагас ﷺ.   Цоги...