Аслияб гьумералде

Бусурбабазул гIелмияб цебетIей

Бусурбабазул гIелмияб цебетIей

Бусурбанал гIалимзабаз кIудияб квербакъи гьабуна дунялалъулго гIелму цебетIезабиялъе. Масала, ибн Синал «Аль-Къанун» абураб тIехь рикIкIуна медицинаялъул гIелмуялъул кьучI лъураблъун. Гьебгиха тIолабго Европаялдаго. Гьеб тIехьалдаса 600 соналъ пайда босулеб букIана Европаялъул университетазда.

  • Рази (864-925) абурав гIалимчияс тIоцебе гIелмияб куцалда баян кьуна тIадерахъиялъе, бакъул унтиялъе, сири баялъе гIадал унтабазе.
  • Ахшамсадиница (1389-1459) тIатинабуна микробал рукIин.
  • Камбур Васимица (хвана 1761 сон) загьир гьабуна туберкулезалъул микроб.
  • Ибрагьим Жассарица (хвана 1009 сон) 1000 соналъ цебего бихьизаруна барас (проказа) унти ккеялъе гIиллаби ва малъана гьеб сах гьабулеб къагIида. Ибн Хатибица (1313-1374) чIезабуна вабаъ инфекциялъулаб унти букIин.
  • ГIаммар абурав гIалимчияс 9 гIасруялъ цебе хIалтIизабуна беразе операция гьабулеб къагIида.
  • ГIали ибн ГIаббасица (хвана 994 сон) операция гьабуна рак унти сах гьабиялъе. Гьес хъвараб «Китаб аль-Малики» энциклопедия жакъаги кIвар бугеблъун ккола.
  • ТIоцебесеб азархана бана 707 соналда, Валид ибн ГIабдулмалик халифлъун вугеб заманалда. ХIисаб гIелмуялъулъги бусурбанал гIалимзабаз кIудияб бутIа лъуна. Гьезул хIалтIабаз жакъаги тамашалъизарула гьанжесел гIалимзаби. ГIалимчи Жак Рислерица тасдикъ гьабулаан ЦIилъиялъул эпохаялъул (15-16-абилел гIасраби) заманалда математикаялъул мугIалимзабилъун рукIанин бусурбабиян. Алгебраялъе кьучI лъурав Хорезмица (780-850) тIоцебе хIалтIизабуна ноль тарих. Гьес хъвана алгебраялъул «Аль-жабр ва аль-Мугабиле» абун цIар тараб тIехьги.
  • Беттаница (858- 929) кьучI лъуна тригонометриялъе.
  • Абул-Вафаца (940-998) тригонометриялъулъ тангенс, котангенс ва косинус абурал гIелмаби тасдикъ гьаруна.
  • Насруддин Туси (1201 - 1274) ккола тригонометриялъул кIвар бугеб хIалтIи хъварав чи.
  • Хисардулел формаби ричIчIизаруна ибн Юнусица (хвана 1123сон). «Формула бинома» рагьана ГIумар Хаямица (хвана 1123 сон).
  • Дифференциалияб исчисление Ньютонидаса гIемерго цебе рагьун букIана Сабит ибн Гурраца (хвана 901 сон) Астрономиялъул гIелмуги лъазабулаан бусурбанал гIалимзабаз. Исламиял пачалихъазул гIемерисел шагьаразда ран рукIана обсерваториял. Гьенир бусурбанал гIалимзабаз гьарулел рукIана гIелмиял цIехрехал. Гьелъул хIасилалда Джордано Бруно (1546-1601), Коперник (1473-1543), Галилей (1564-1642) гIадал гIалимзабаз лъазарулаан гьезул хIалтIаби.

ГIУРУСАЛДАСА БУССИНАБУНА БАРИЯТ МУХIАММАДОВАЛЪ

2026-09-15 (РабигIул ахир 1448 с.) №18.


Президентас ХасмухIаммадида баркана

Россиялъул президент Владимир Путиница баркана Дагъистаналъул хӀурматияв инсан, 95 сон тӀубарав ХасмухӀаммад Абубакаровасда гьавураб къо. Дагъистаналъул кӀудияв эменин абула гьесда гьев лъалел чагӀаз. Гьесул гӀумру буго къвакӀиялъул ва исламалъе хъулухъ гьабиялъул мисаллъун. Гьес гӀумру гьабуна...


Ракьулъ бижулеб гIурдахIан

Камъат (гIараб мацIалда факъгI абунги лъала, гIурус мацIалда трюфель) ккола ракьулъ бижулеб кваназе бегьулеб гIурдахIан. Хасго гьеб гIемер батула ГIагараб Машрикъалъул ва Шималияб Африкаялъул авлахъазул гIатIилъабазда, гьениб гьеб загьирлъула цIад бан хадуб. Гьеб гIажаибаб ракьалъул нигIматалъе...


Бусурбабазул тарихчи ва географ

ГIизудин ибну Шаддад ХӀалаби гьавуна Сириялъул ХIалеппоялда бугеб ХӀалаб шагьаралда, 1217 соналъул лъабабилеб зулхӀижа моцIалъ, гьижрияб 613 соналда. Тарихалъул ва географиялъул рахъалъ жиндирго хIалтIабазул кумекалдалъун ибну Шаддад вахъана жиндир гIасруялъул машгьурал тарихчагӀазул...


Щай рахъунел?

Мавлид ахIулеб заманалда бусурбабазда гьоркьоб машгьураб гIадат буго, МухIаммад авараг ﷺ гьавураб лахIзаталъул ахIулелъул, киналго тIаде рахъунеб. Гьебги гьабула Аллагьасул Расул вокьиялъул, рохелалъул, гьесие гьабулеб адаб-хIурматалъул гIаламат хIисабалда.   Гьеб гIадат къабул гьабурал...


Фарукъ абураб цIар щвей

Жинда Аллагь разилъаяв ГIумар-асхIаб исламалде вачIун хадуб, бусурбабазда бугеб хIал бихьун гьесул ракI хIалхьун букIинчIо. Бусурбабаз ислам боси балъго гьабулеб букIараб заманалда ГIумар-асхIаб Аварагасухъе ﷺ вачIана ва абуна: «Я, Бичасул Авараг ﷺ, нилъ битIараб нухда гьечIищ, хваниги чIаго...