Исламалъул руччаби
Исламалъул руччаби
«Исламалда жаний ч1ужугIадан – рагIду кколаро, чирахъ ккола. Гьелъул хIалтIиги – росасе кумек гьаби ва Аллагьасе мутIигIлъиялъул нухал гьесие гвангъизари буго».
Дагъистаналъул муфтиясул лъади Айна Заирбеговналъул жамгӀияб хӀаракатчилъи гӀемерисеб мехалда кколеб буго жинда сверухъ гIемераб кIалъай бугеблъун. Исламалда чӀужугӀаданалъул бакӀ лъангутIиялъ, гIемерал гIадамал мунагьалъулъе кколел руго. Гьаб макъалаялъул мурад ккола Къуръаналъул аслуязда, Аварагасул суннаталда, тарихияб хӀалбихьиялда рекъон чӀужугӀаданалъул жамгӀиябгун политикияб хъулухъ гьабизе бугеб ихтияр лъазаби, шаригIат хвезабулеб гьечӀони, гьелъие изну букIин ва гьелде ахӀулебгицин букӀин тасдикъ гьаби.
ТIадегIанав Аллагьас Къуръаналда абулеб буго (магIна): «Муъминал бихьиналги руччабиги цоцазе кумекчагӀи ва гьудулзаби ккола. Гьез лъикӀалде ахӀула, квешаб жоялдаса нахъчӀвала, как бала, закагӀат кьола, Аллагьасе ва Гьесул Расуласе мутӀигӀлъула. Аллагь гурхӀила гьезда». (Ат-Тавба, 71). Ай, ТӀадегӀанав Аллагьас якъинго бихьизабулеб буго бихьиназулги руччабазулги жамгӀияб хӀалтӀи цадахъаб букӀин: лъикӀлъиялде ахӀи, квешлъиялдаса нахъчӀвай, умматалъул гӀумруялъулъ гӀахьаллъи гьаби. Гьеб ккола жамгӀияталда жаниб руччабазул жигараб роль битӀахъего тасдикъ гьаби.
Цоги аяталда абулеб буго (магIна): «БетӀергьанас гьезие жаваб кьуна: «Дица нужер цонигиясул, бихьиназул яги чӀужугӀаданалъул, гӀамалазул къимат хвезабиларо, нужер цоял цогидаздаса (рижарал) руго». (Алю-ГӀимран, 195). Ай, бихьинчиясдаги чӀужугӀаданалдаги гьоркьоб гӀамалалъулъ батӀалъи букӀунаро, гьел Аллагьасе гӀоло гьарулел ругони. Гьеб хурхараб буго, цогидаб жоялда цадахъ, жамгӀияталъе пайдаял ишаздаги.
Исламалъул тарих бечедаб буго жамагӀаталъе кӀудияб пайда кьолел руччабазул чӀагоял мисалаздалъун. Гьезул мисал ккола нилъер гӀадаталъул батӀа гьабизе кӀолареб бутӀалъун ва жакъа руччабазул роль бичӀчӀиялъе щулияб кьучӀлъун.
Хадижат бинт Хувайлид
Хадижат ккола рухӀияб къвакӀиги магӀишатиябгун жамгӀияб хӀалтӀиги цолъизабурай чӀужугӀадан. Гьелъ Аварагасул рахъ ккуна. ЧӀужугӀаданалъул умматалъул гӀумруялда гӀахьаллъи хӀажатаб ва баракатаб букӀине бегьулеблъи чӀезабуна. Гьелъул гӀорхъи гьечӀеб ракӀбацӀцӀалъи, рухӀияб квербакъи ва материалияб кумек (цебетӀурай бизнесчӀужу йикӀин) лъугьана тIоцересел бусурбабазул жамагӀаталъул кьучӀлъун.
ГIаишат бинт Абубакр
Аварагасул лъади, тарихалда жаниб бищунго цӀаларал руччабазул цояй. Къуръаналъул, фикъгьиялъул ва хӀадисазул махщелч1ужу (гьелъ рицана 2000-ялдаса цӀикӀкӀун хӀадисал), гьелъ гӀахьаллъи гьабулаан жамгӀияб гӀумруялда, кьолаан фатваби, гьей йикӀана бихьиназулги руччабазулги мугӀалимлъун. Ибну СагӀдил «ТIабакъаталда» рехсон буго: «АсхӀабзабазда цере захӀматал суалал дандчӀварал мехалъ, гьез абулаан: «ГӀайишатида гьикъе» – ян, гьелъулалдаса мухӀканаб гӀелму букӀинчӀо».
Аллагь разилъаяй ГӀайишат ккола диналъулъ хасаб бакI кколей, жамгӀияб асарги бугей, рагьун бихьиназе лъай кьолей чӀужугӀаданалъул мисаллъун. Амма гьелъие гӀоло асхӀабзабазул цонигияс гьей какичӀо.
Насиба бинт КагIб (Умму ГIаммара)
УхӀуд ва ХIунайн гъазаватазда Авараг цӀунарай, ругънал щварай, амма нахъе къачӀей рагъухъан-чӀужугӀадан. Живго Аварагас ﷺ нугӀлъи гьабуна гьелъул гьунаралъе: «УхIуд-къоялъ дун я кваранаб рахъалдехун, я квегӀаб рахъалдехун вуссинчӀо, дие гӀоло ягъулей Умму ГIаммара йихьун гурого». Умму ГIаммараялъул бахӀарчилъиялъ хвезабулеб буго чӀужугӀадан умматалъул гӀумруялъулъ загӀипай ва хIаракат гьеч1ей гӀахьалчӀужу йигин абураб гьересияб пикру.
Руфайда аль-асламия
Руфайда рикӀкӀуна жиндирго махщалил хӀаракатчилъиялъе гӀоло Аварагасул разилъи щварай тӀоцеесей бусурбабазул чӀужугӀадан-тохтурлъун. Гьелъ гӀуцӀана лъукъарал рагъухъабазе кумек гьабулел медицинаялъул чадирал Аварагасул заманалда. Гьеб ккола руччабазда жидерго махщел жамгӀияталъе пайдаялъе гӀумруялде бахъинабизе кколеблъиялъе битӀараб далил, узухъда, гьелъ умматалъеги пайда кьолеб батани.
Шифа бинт ГIабдуллагь
РитIухълъиялъул рахъалъ бищун ц1ар рагIарав ГӀумар ибн ХатIабица гьей тӀамуна базаралъухъ балагьулей тIадч1ужулъун. Гьеб бащалъула жамгӀияб низамалда ва дармил ритӀухълъиялда хадуб халкквеялъул хӀукуматалъул хъулухъалда.
Ибн ХӀажариц хъвалеб буго: «Шифа бинт ГӀабдуллагь ал-Къурайши йикӀана тӀоцересел бусурбабазул руччабазул цояй ва гьелъул букӀана медицинаялъул ва нухмалъиялъул лъикӀаб лъай». Дарам-базаралъул рахъалъ бихьиназда тӀад тӀалъи бугеб жамгӀияб хъулухъалде чӀужугӀадан тӀамуна.
Умму ад-Дарда
Гьелъ дарсал кьолаан Дамаскалъул масжидалда руччабазеги бихьиназеги. Гьезда гьоркьор рукӀана машгьурал табигӀиналги гӀалимзабиги. Къимат кьеялъулъ ц1акъ кьварарав имам аз-Загьабица гьелъие къимат кьуна гъваридаб дин бичӀчӀи бугей гIадан йикIанилан. Гьеб ккола исламияб гӀадаталда чӀужугӀаданалда цӀализе гуребги, жамгӀиял бакӀазда, гьездаго гьоркьоб мажгитаздаги дарсал кьезе рес букӀиналъе далил.
Умму ГIумар бинт ХIафс
Гьелда божилъи гьабун букӀана хъизамалъул ишазулъ судиясул хъулухъ. Гьей йикӀана цебесеб заманалда машгьурай чӀужугӀадан-факъигь. Гьелъ гӀахьаллъи гьабуна руччабазда гьоркьоб хӀукмуялъул суалал тӀураялъулъ, хасго ригьин гьабиялда, ратӀалъиялда, ирсалда хурхарал суалал тӀураялъулъ.
Гьал гурелги гIемерал руго мисалалъе рачине бегьулел руччаби.
Имам ан-Нававияс «Аль-МажмугI» абураб тӀехьалда хъвалеб буго: «Нагагьлъун чӀужугӀаданалъул гӀелму бугеб батани ва гьелъул жамгӀияб яги гӀелмияб гӀумруялда гӀахьаллъи хӀажатаб батани (мисалалъе, хӀадис бицин, руччабазда гьоркьоб фатваби кьей ва гь.ц.), гьеб мехалъ гьеб бегьула ва суннатабцин буго, шаригӀаталъул гIорхъаби ц1униялъул шартӀгун».
Нилъер заманаялъул Аль-Азгьаралъул гIалимзабаз фатва кьолеб буго: «ЧӀужугӀаданалъул ихтияр буго дарсал кьезе, гӀелмиял конференциязда кӀалъазе, жамгӀиял гӀуцӀабазда хӀалтӀизе, гьелъул хӀаракатчилъи шаргӀалде данде кколеб бугони».
Гьединлъидал, Айна Заирбеговналъул хӀаракатчилъиялъул, жамгӀияй ва динияй хӀаракатчӀужу хӀисабалда хIалтIиялъулъ буго гъваридал тарихиял кьалбал.
