ХIикматал махлукъатал
Тюлень
Дунялалда руго гIага-шагарго 30-гIанасеб батIияб тайпа тюленазул. Крабал кваналел тюленазул цаби руго гIажаибал.
ГIемерисел тюленал, бихьиналищ яги цIуялищали ратIарахъизе кIоларо. ГIумруги гьез, масала, бихьиналъ - 20-25 соналъ, цIуялъ - 30-35 соналъ гьабула. ТIинчIги гьабула 1-3. Гьабураб тIинчIалъул чорхол цIайи букIуна 10-20 кг, амма цIайи бахине байбихьула хехго, ункъабилеб къоялде 25-50 килограммалде щола. Чорхол цIайи бараб букIуна тайпаялда: 40 килограммалдаса 2,5 тоннаялде щвезегIан. Гьезул ласталги руго ракьаялъгун ччорбаз цIурал, цIакъ къвакIарал.
Гьел руго ралъдал рагIалда хIинкъи гьечIого кьижулел хIайванал, хъаравулзаби толаро, зама-заманалдаса рорчIула ва сверухъе ралагьула. Гьезда кIола, ракьалдаго гIадин, лъелълъги кьижизе. Лъелълъ кьижула рахъунчIун, хIухьел босизе зама-заманалда кIалалги къватIире раккизарула.
Гьезда кIола гIодизеги, амма гIадамазул гIадаб пашманлъи лъугьиналдалъун гуро гьел гIодулел. ГIодула берал цIам, сали гIадал жалаздаса цIуниялъе ва бакъалда гьел ракъвангутIизе.
Гьезул рахьги букIуна, киталъулго гIадин, 50% цIикIкIун кьарияблъун.
Гьезда кIола лъелълъ ва бецIаб бакIалда хасал гьаркьилал сигналаздалъун щиб бугониги бихьизе ва чан гьабизе.
Гьезул аслияб квен ккола ралъдал батIи-батIиял рухIчIаголъаби: ччугIа, моллюскаби, ракал, крабал. ЧIахIиял тайпабаз пингвиназдеги гьабула чан. Гьез ччугIа тIубанго къулчIула, чIахIиял ругони, кIийидеги тIун, кванала.
Лъелъе лъугьиндал рекIел кьаби хIинцлъула 4-15 кьабиялде, ракъдада кьабула минуталда жаниб 55-120 нухалъ.
Гьезда кIола гIемераб заманалъ лъелълъ хIухьел кквезеги. Ралъдал гъалбацI абураб тайпаялда кIола лъеда гъоркь кIиго сагIат базецин. Гьукъула 1500 метр гъварилъуде. Гьеб тайпаялъул тюленалда буго лъабабилебги тIелех, лъедолелъул бер цIунизелъун хIалтIулеб.
Тюленазул черхалда буго хасал кьаралъиялъул гъат, халатбахъун къокъине яги яги захIматаб гьава-бакъалда 2-3 моцIалде щунги къо хIехьезе кумек гьабулеб.
Гьезул черхалда букIуна къокъаб, кьварараб рас, гьелъ щибго квалквал гьабуларо тюленазе лъеда гъоркь хьвадизе, гьединго, цIунула квачалдаса. Ралъдалъ бажарула 25 км/сагIаталда хех лъедезе.
ГIемерисезул кьер букIуна цIахIилаб, цо-цоязда букIуна тIанкIахараб расен.
Нилъеда къокъаби ккун рихьаниги, гьел руго жалго жидедаго чIарал. Гъункула хIинкъи ккедал. Кольчатая нерпа абураб тайпаялъ гурони тIанчIазе бусенги гьабуларо.
Берал чIахIиял ругониги рикIкIад бугеб жо гьезда лъикI бихьуларо. МахI чIвала 500 метралъ рикIкIад ругониги.
