Новосибирскиялдаса гьалбал – Дагъистаналда

Аллагьасе рецц буго Дагъистан гьаб заманалъул исламалъул иццлъун гьабуралъухъ. Гьелъие нугIлъи гьабула республика бахун къватIиса зияраталъ рачIунел бусурбабазул къокъабаз. Гьединазул цоял ккола гьал къоязда Дагъистаналде рачIун рукIарал Новосибирскиялдаса гьалбал. Нилъер республикаялъул хIакъалъулъ гьезул пикраби лъаялъул мурадалда, гьелгун дандчIвазе рес щвана нижееги. Гьезулгун ккараб гара-чIвари кьолеб буго гьоркьехун.

Гаджаев МухIаммадхIабиб, Новосибирск шагьаралда бугеб мажгиталъул имам:

- ГIелму тIалаб гьабизе кидал байбихьараб?

- 2007 соналда, 11 сон байдал дун цIализе лъугьана МахIачхъала шагьаралда букIараб «Центр произношения Корана» абураб хIафизазул школалде. Гьениб Къуръанги мухIкан гьабун, кIиго соналдаса Комсомольскиялда бугеб мадрасалде цIализе лъугьана. Ункъо соналъ гьенивги цIалун, 2014 соналъ ЧIикIаб росдал мадрасалде лъугьана ва гьениб цIали рагIалде бахъинабуна.

Гьелдаса хадуб лъагIел рокъобги бан витIана Магьди-хIажи ГIабидовасде аскIове практикаялъ. Дун вукIана гьесул кумекчилъун ва Дагъистаналъул МугIрузул округалда бугеб бутIаялъул пресс-хъулухъалъул нухмалъулевлъун. Гьелдаса хадуб, ай 2019 соналъул апрель моцIалда Шамил ГIалихановас муфтияталдеги ахIун витIана Новосибирск шагьаралде.

- Новосибирскиялъулаз кин къабул гьавурав?

- Рузманалде ва какде мажгиталде хьвадулезул гIемерисел тажикал руго. ХутIарал - узбекал, кавказиял ва дагьалго чагIи татаразулги рукIуна. Радалалдаса къалъизегIан мажгиталде рачIуна татаразул херал руччаби хваразул рухIазе кьезелъун Къуръан цIализе.

Гьезулгун дагьаб бичIчIунгутIи букIана авалалдасан. Татаразул мацI дида лъаларинги абун, гIайиб чIвалаан гьез ва абулаан «бусурбабазул мацIлъун бугеб татар мацI лъаларев мун бусурбанчигIаги вугищилан». Аллагьасе рецц, гьанже лъикIаб гьоркьоблъи буго.

- Новосибирскиялда чан мажгитгун мадраса бугеб? Мунго имамлъун вугеб мажгиталъул хIакъалъулъ бицани бокьилаан?

- Новосибирск шагьар Обь гIоралъ кIийиде бикьула. Обь ккола дунялалда тIад цого-цо бугеб гъоркьа тIаде чваххулеб гIор. Новосибирскиялда буго статус бугеб лъабго кIудияб мажгит. Обь гIоралъул кваранаб рахъалда - кIиго мажгит, квегIаб рахъалда – цо. Руго гIисинал как балел рукъзалги.

Дун имамлъун хIалтIулеб мажгитги кваранаб рахъалда буго. Гьеб базе байбихьун буго 1906 соналъ татараз ва казахаз. Гьелда «ЖамигIул масжид», ай кIудияб мажгитин абулеб букIун буго цебе. Гьеб балаго ун буго тIубараб 10 сон. Абула доб заманалда кутакалда кIудияб мажгитлъун рикIкIунаанин гьеб. 1916 соналдаса байбихьун 1937 соналде щвезегIан мажгит хIалтIулеб букIана.

Гьеб букIун буго бусурбаби данде ракIарулеб, шаргIиял бертаби ва цогидал исламиял данделъаби гьабулеб бакIлъун. Гьенив вукIарав имамас гIемерал татарал данде гьаруна. 1937 соналъ мажгит къан буго.

Бицунеб рагIана гьеб къалаго мажгиталъул азбар-къоноялда имам ва чанго гIалимчи чIваниланги. Гьелдаса нахъе, ай 1994 соналде щвезегIан мажгит букIинчIо. 1994 соналдаса нахъе мажгит хIалтIулеб буго. Гьелъухъги Аллагьасе I кIудияб шукру гьабизе ккела. ГIурул квегIаб рахъалда бугеб соборнияб мажгиталда аскIоб 8 тIалаялъул кIудияб мадрасаги балеб буго.

- Дагъистаналде рачIиналъул аслияб мурад щиб букIараб?

- ТIоцебесеб иргаялда, мурад букIана муфти АхIмад афандигун дандчIвазе бокьи. Гьалбадерил кутакаб гIищкъу букIана нилъер муфти вихьизе. Новосибирскиялда букIа, Дальный Востокалда букIа, Камчаткалда букIа, ай бокьараб динияб суал борхидал бищун цебе халгьабула Дагъистаналъул муфтияталъ гьеб суалалда тIасан щиб бицунебали.

ГьедигIанги мугъчIвай гьабула нилъер гIалимзабазде. Дагъистаналъул муфтияталъул бетIерлъиялда вугев АхIмад афандиясул хIакъалъулъ тIолабго Россиялда ругел бусурбабазда лъала ва гьесул къиматги гьабула. Гьев рухIияв эмен вукIиналда иман лъуразе бокьун букIана вирдал росизеги. Аллагьасе рецц, зияраталъ рачIарал цонигиял нахъе инчIо вирдал росичIого.

- Дагъистаниязе щиб гьарилеб?

- Дагъистан буго баракатаб ракь. ГьитIинаб къоялдаса нахъе гьанир гIумру гьабулел рукIиналъ нилъеда гьеб лъаларо ва бихьуларо. Амма къватIире ккедал бичIчIула шукру гIемер гьабизе кколеблъи. Аллагьас нилъее кьурал киналго нигIматазул бицинаро, халалъилин хIинкъун вуго. Цого-цо ахIулеб какил къимат гьаби рехсани гIела. Кавказ тун къватIиб мажгиталдаса къватIиб ахIулеб какалъухъ гIин тIамизе бокьун, гIищкъуялда рукIуна. Киналго диналъул вацазе ва яцазе кьеги Аллагьас бугеб жоялъе къимат ва шукру гьабизе тавпикъ.

ГIалимурадов Жалалудин, Новосибирскиялда гIумру гьабун бугев азербайжанав:

- Дагъистаналде дун цевеги щун вукIана, амма гьадинаб асар гьабураб сапар жеги букIинчIо. Къокъаб заманалда жаниб гIемерал зияратазде щвана. КIикъого асхIаб вукъаралъубе зиярат гьабиялъ гьабуна кIудияб асар. АсхIабзабаз хIетIе чIараб бакI кколаха Дагъистан. Жеги Дагъистан буго шайихзабазул, вализабазул баракаталъ цIураб бакI. Кьеги шайихзабазе халатаб гIумру, гьезул шапагIат камунги нилъ тогеги ТIадегIанас. Гьарула киназего щулияб сахлъи, иман ва хас гьабун бусурбабазе цолъи. Цолъун ругони нилъ лъиданиги кIвезе гьечIо къуркьизаризе.

Комилов ХIайдар, Новосибирскиялда гIумру гьабун бугев тажикав:

- ХIурматияв ХIайдар, Дагъистаналде вачIинегIан цебе Дагъистаналъул хIакъалъулъ кинаб пикру букIараб ва вачIун хадуб кинаблъун батараб нижер улка-ракь?

- Новосибирскиялда дун хьвадулеб мажгиталъул имам ва гьесул кумекчагIи дагъистаниял руго. Гьезул берцинаб тIабигIат бихьун ва гьез бицаралда рекъон дида лъалаан Дагъистан лъикIал гIадамазул улка букIин. Цебе ккараб бакIалде дунги унаро. Гьединги батана. ЦIакъ рекIее гIуна дие Дагъистан ва дагъистаниял, хIатта дирго ватIаналде вачIараб хIисаб букIана. Гьелъие сабаблъунги, тIоцебесеб иргаялда, нилъер цого дин букIин ккеларищха.

- Дагъистанияз кин къабул гьарурал?

- Кире щваниги цIакъ лъикI къабул гьаруна. Нужер гIадамазул рукIа-рахъин бихьидал дие бокьана дирго васги дагьаб заманалъ Дагъистаналде гIелму цIализе витIизе. ГIелму гурониги, бокьун буго нужер гIадамазул рукIа-рахъиналъул баракат, ай гьалбал берцинго къабул гьари, чIахIияздехун адаб гьаби ва нилъер цере рукIарал умумузул тарих лъай ва гьелда релълъарал берцинал тIабигIатал гьесулъ рессизе, цинги кIудияв гIедал унго-унгояв бусурбанчи гьесул вахъине.

ГIажаиблъун бихьаралдасан ккола ниж рещтIарал бакIазда къабул гьаризе хIадур чIун ратулаан кидаго. ТIаде балагьун гIелмуцин гьечIин ккарав чияс бицунаан берцинго Дагъистаналъул тарих, асарал ва кьурал суалазеги битIарал жавабал кьолаан. Цинги цIех-рех гьабидал баянлъулаан гьев чи цо пуланаб мажгиталъул имам, ялъуни мадрасалъул мугIалим, ялъуни мутагIалим вукIин. Дие абизе бокьараб жо буго тIаде балагьун гIадатияв чийин кканиги, хIакъикъаталда иманалъул цIурав гIалимчи ватулаан.

- Бищун кIудияб асар сунца гьабураб?

- АхIулгохIда гьабураб вагIзаялъ. Дие чияр тарих гьеб бугониги, дунго гьеб рагъулъ гIахьаллъараб хIисаб букIана. Исламалъе гIоло рухI кьурав имам Шамилил, муридзабазул, гьенир рукIарал руччабазул ва гIисинал лъималазул къисаби рагIидал къварилъана ракI. Гьеле гьел руго унго-унгоял муъминзаби.

Дагъистаналъул муфтияталъул гIуцIиги цIакъ бокьана. Гьенибго буго рухIияб лъай кьеялъул отдел, кьурал суалазе жавабал кьолеб фатвабазул отдел, гIелмуялъул отдел, социалиял гьиназда дагIватал гьарулел отделал, «Ас-салам» казият, «Инсан» фонд ва гьел гурел цогидалги отделал. «Ас-салам» казият биччалеб буго 13 батIияб мацIалда.

Ва щибаб редакциялъул казияталда хъвалел макъалабиги батIибатIиял руго. Дида ккун букIана гIурус мацIалъул казияталдаса хутIарал редакцияз таржама гьабулеб батилин. Гьедин батичIо. КIудияб хIалтIи гьабулеб буго гьезги.

- РагIана муфтиясухъеги зияраталъ нуж щванин абун.

- АхIмад афандиясул бицунеб рагIулаан, амма вихьун вукIинчIо. АхIмад афанди ватана цIакъ гIодове виччарав, гьайбатаб тIабигIаталъул, нур бугеб сипаталъул, живгун кIалъарасул ракI иманалъул цIолевлъун. Имам МухIамадхIабибгун гьев кIалъалаго дида рагIана муфтияс Дагъистаналда ругел гIадамазул гуребги къватIир ругел бусурбабазулги ургъел гьабулеб букIин. Гьесул калам букIана къокъаб, пикру гьабидал цIакъ гъваридаб магIнаялъул. Гьесухъеги щун къватIиве вачIиндал, гIажаибаб тIадагьлъи бачIана черхалде. Аллагьас кьеги гьесие щулияб сахлъи. Бокьилаан щибаб соналъ гьесухъе зияраталъе щвезе вачIине.

Элаев Сабухи, Новосибирскиялда гIумру гьабун вугев азербайжанав:

- Рамазан моцIалъ имамас цебе лъуна Дагъистаналде сапар бухьине ккелин абураб суал. Гьеб рагIидал дицаги ният гьабуна, Аллагьасул разилъи тIалаб гьабун, Дагъистаналда ругел зияратазде сапар бухьине. Дун цIакъ разиго хутIана дагъистаниязул гьоболлъиялдаса. Бокьун буго баркала загьир гьабизе муфтияталъул хIалтIухъабазе ва кире аниги ниж берцинго къабул гьарурал диналъул вацазе. Хьул буго нижер сапар щибаб соналъ такрарлъилин абураб.

Батараева Эльвира, Новосибирскиялъул мединституталъул студентка:

- ЦерегIан соназ нижехъе дагIваталъе ритIун рачIана Дагъистаналдаса гIалимзаби, ай имам ва гьесул кумекчагIи. Гьез гьарурал вагIза-насихIатаз диналдехун рокьи цIикIкIана ва байбихьана гIелму тIалаб гьабизе. Лъай-хъвай ккана гьезул хъизан-агьлуялъулгунги. Кутакаб кумек гьабула гьезги диналъул бичIчIи кьезе.

Гьездасан лъана Дагъистаналде ине къокъа бакIарулеб букIин. Дагъистаналъул хIакъалъулъ цебеги рагIун букIана. Хасго муфти АхIмад афандиясухъе зияраталъе ине гъира-шавкъ букIана. Бищунго бокьана муфтиясулгун ккараб дандчIвай. Баркала буго дагъистаниязе ва хасго нижее нухмалъи гьабулел рукIаразул эбелинсуе нижее гьабураб гьоболлъиялъухъ. Дагъистан нижер ракIазулъ кидаго хутIила.