Аллерҝија: мүасир чағырышлар, фактлар вә төвсијәләр
Аллерҝија - ХХI әсрин ән чох јајылмыш хәстәликләриндән биридир ки, дүнјанын мүхтәлиф јерләриндә бөјүкләрин 30% вә ушаг әһалисинин 50% гәдәринә тәсир едир, Аллерҝија хәстәлији ҹәмијјәт гаршысында јени вәзифәләр вә проблемләр гојараг артмаға давам едир.
Тарихән аллерҝија бәдәнин зәрәрсиз һесаб едилән екзоҝен маддәләрә анормал реаксијасынын сәбәб олдуғу иммунитет системиндә бир сәһв кими гәбул едилирди. Анҹаг бу вәзијјәтин мүасир анлајышы дәјишибдир. Инди аллерҝија тәсадүфи бир гүсур кими дејил, һәссаслыға сәбәб олан ҝенетик вә әтраф мүһит факторларынын гаршылыглы тәсири нәтиҹәсиндә бәдәнин манеә тохумаларына нүфуз едән аллерҝенләрә хүсуси бир реаксија кими ҝөрүлүр.
Аллерҝијанын әсас хүсусијјәти бәдәнин мүәјјән аллергенләрә һазырлығы илә онлара һәддиндән артыг ҝүҹлә реаксија вермәсидир. Бу, спесифик антикорларын мејдана ҝәлмәси вә ленфоситләрин активләшмәси илә мүшајиәт олунур ки, бу да мүхтәлиф клиник симптомларла өзүнү ҝөстәрә биләр - бурун ахынтысы вә гашынмадан Квинке өдеми кими даһа тәһлүкәли һаллара гәдәр. Бу ҝүн аллерҝија планетин һәр беш сакининдән биринә тохунур вә мүтәхәссисләрин фикринҹә бу ҝөстәриҹи артаҹаг.
Әсас фактлар
* Аллерҝија планетдә һәр беш нәфәрдән биринә тәсир едир.
* Аллерҝија һәр јашда, һәтта әввәлләр реаксија вермәјән гидалара да инкишаф едә биләр.
* Пишик түкләри - ән чох јајылмыш аллерҝенләрдән биридир.
* Анафилаксија вахтында көмәк едилмәдән өлүмә ҝәтирә биләр.
* Аллерҝијанын бүтүн нөвләринин диагностикасы үчүн ваһид анализ сијаһысы јохдур.
* Гида аллерҝијасы тез-тез ушагларда раст ҝәлир, лакин онлар јаша долдугҹа бир чохунда о, кечиб ҝедир.
* Аллерҝија һаггында бир чох мифләр – мәсәлән, говаг түкү һаггында миф кими – һәгигәтә ујғун дејил.
Аллерҝенин давамлы олмасы бәдәнин буна алышмасына имкан вердији барәдә бир јанлыш фикир вар. Бу, әслиндә симптомлары даһа да писләшдирә вә даһа ҹидди нәтиҹәләрә сәбәб ола биләр. Бир чохлары чичәкләрин аллерҝик реаксијалара сәбәб олдуғуну һесаб едирләр, һалбуки ән бөјүк тәсири даһа кичик вә јүнҝүл олан отлар вә ағаҹларын тозҹуғу ҝөстәрир.
Аллерҝија фактларыны вә мифләрини дүзҝүн баша дүшмәк инсанлара сағламлыгларыны даһа јахшы идарә етмәјә вә диагностика вә мүалиҹә үчүн мүтәхәссисләрә мүраҹиәт етмәјә көмәк едир.
Сәбәбләр вә риск факторлары
Аллерҝија иммунитет системинин үмумијјәтлә зәрәрсиз маддәләрә һәддиндән артыг реаксијасыдыр вә ҝенетика, еколоҝија вә һәјат тәрзи дә дахил олмагла бир чох амилләрин тәсири алтында әмәлә ҝәлир.
Ҝенетик мејл. Валидејнләрдән бири аллерҝијадан әзијјәт чәкирсә, ушағын бу хәстәлијә тутулма еһтималы әһәмијјәтли дәрәҹәдә артыр.
Еколожи амилләр. Һаванын чиркләнмәси вә әтраф мүһитдә битки тозҹуглары вә тоз ҝәнәләри кими аллерҝенләрин олмасы хүсусилә мегаполис сакинләри үчүн актуалдыр.
Бәдәнин горујуҹу функсијалары илә бағлы проблемләр. Организмин чәпәр (манеә) функсијаларынын позулмасы - мәсәлән, дәри хәстәликләри вә ја селикли гишаларын позулмалары - аллерҝија инкишафына сәбәб ола биләр.
Һәјат тәрзи вә гидаланма. Гејри-дүзҝүн гидаланма вә истифадә едилмиш мәһсулларын јејилмәси сүдә, јумуртаја вә гоз-фындыға аллерҝија рискини артырыр. Сигарет чәкмәк (һәм актив, һәм дә пассив), стресс вә пијләнмә дә аллерҝенләрә гаршы јүксәк һәссаслыг јарадыр.
Бу амилләри баша дүшмәк профилактика вә мүалиҹә үсуллары сечими үчүн ваҹибдир ки, аллерҝик реаксија олан инсанларын һәјат кејфијјәтинин јахшылашдырылмасына көмәк едир.
Әламәтләр
Аллерҝик реаксијалар тәхминән үч група бөлүнә билән мүхтәлиф симптомларла өзүнү ҝөстәрә биләр:
* респиратор симптомлары: бурун тутулмасы, зөкәм, бурун вә ҝөзләрин ҝиҹишмәси (гашынмасы), ҝөз јашы ахмасы, өскүрәк вә тәнҝнәфәслик;
* дәри симптомлары: өрә (хәстәлик), екзема (дәри хәстәлији), дәринин шишмәси вә дәринин гызармасы;
* анафилактик реаксијалар: үзүн, додагларын вә дилин шишмәси, нәфәс алмагда чәтинлик вә шүур иткиси кими потенсиал һәјати тәһлүкәли һаллар.
Аллерҝија симптомлары баш верәрсә, ҹидди нәтиҹәләрин гаршысыны алмаг үчүн диагноз вә мүалиҹә үчүн вахтында һәкимә мүраҹиәт етмәк ваҹибдир.
Диагностика вә мүалиҹә
Аллерҝија мүалиҹәси - сағламлыг вә һәјат кејфијјәтинин горунмасында ваҹиб бир мәрһәләдир. Аллерҝенләр бәдәндә нәзәрә чарпан симптомлар олмадан топлана биләр вә онларын консентрасијасы (бир јерә јығылмасы) критик дәјәрләрә чатанда анафилактик шока гәдәр шиддәтли аллерҝик реаксијалар баш верә биләр. Белә һалларын тәхминән 20%-и өлүмлә нәтиҹәләнә биләр ки, бу да еркән мүдахиләјә еһтијаҹ олдуғуну вурғулајыр.
Аллерҝолог һәким Викторија Березкинанын фикринә ҝөрә, “аллерҝија – бу садәҹә олараг бәдәнин ади маддәләрә реаксијасы дејил, диггәтли бир јанашма тәләб едән мүрәккәб просесдир. Өз аллерҝенләрини вә онларын сағламлыға тәсирини анламаг - еффектив мүалиҹәнин ачарыдыр. Аллерҝија һаггында нә гәдәр чох билсәк, өзүмүзү вә јахынларымызы даһа јахшы горуја биләрик”.
Аллерҝија симптомлары ортаја чыханда аллерҝолог һәкимә мүраҹиәт етмәк лазымдыр. О, мүајинә апарар, аллерҝик реаксијанын сәбәбини мүәјјәнләшдирәр вә аллерҝен-спесифик иммунотерапија да дахил олмагла фәрди мүалиҹә планы һазырлајар. Мүтәхәссис мәсләһәти потенсиал триггерлери әввәлҹәдән мүәјјәнләшдирмәјә вә онларын гаршысыны алмаг үчүн тәдбирләр һазырламаға көмәк едәр.
Профилактика: әсас үсуллар вә төвсијәләр
Аллерҝијанын гаршысынын алынмасы сағламлыг вә һәјат кејфијјәтинин горунмасында әсас рол ојнајыр. Аллерҝик реаксијалар рискини азалтмаг үчүн бир нечә үсул бунлардыр:
* тоз, тозҹуг, ев һејванлары вә мүәјјән гидалар кими мүмкүн аллерҝија мәнбәләрини истисна един;
* һипоаллерҝен јујуҹу васитәләри вә НЕРА филтрләриндән истифадә едәрәк мүтәмади олараг нәм тәмизлик един;
* һипоаллерҝен тозларындан истифадә един вә онлары ән азы 60 дәрәҹә Селси илә јујун;
* психо-емосионал вәзијјәти горујун, идман един вә релаксасија (бәдәнә јүнҝүллүк, истираһәт вермә) үсулларыны тәтбиг един;
* бурун кечидләрини аллерҝенләрдән тәмизләмәк үчүн бурну дуз мәһлулу илә јујуб јахалајын;
* отагда оптимал рүтубәт сәвијјәсини сахламаг үчүн нәмләндириҹиләрдән истифадә един;
* јуна алержиниз варса, ев һејванлары илә гаршылыглы әлагәни минимума ендирин;
* аллерҝик реаксијалара сәбәб олан гидалары изләмәк үчүн гида ҝүндәлији апарын;
* аллерҝен-спесифик терапија барәдә һәкимлә мәсләһәтләшин.
Аллерҝијанын тамамилә гаршысыны алмаг чәтин олса да, бу гајдалара риајәт етмәк онларын инкишаф рискини әһәмијјәтли дәрәҹәдә азалда биләр вә һәјат кејфијјәтини јахшылашдырар. Аллерҝолог илә мүтәмади тибби мүајинәләр вә мәсләһәтмәшләмәләр мүмкүн аллерҝик реаксијалары вахтында мүәјјәнләшдирмәјә вә тәнзимләмәјә көмәк едәҹәкдир.
