ELAN

Бир шәхс фаизлә алынмыш истигразы (борҹ пулу) гајтармаса онун борҹу галырмы? Бу әмәлин о дүнјада (ахирәтдә) нәтиҹәләри нәдир?

Сәләмчилијин (рибанын) мүхтәлиф нөвләри вар, о ҹүмләдән ады чәкиләнин дә аид олдуғу риба әл-гәрз (фаизли истиграз). Бу ҹүр кредит Гуранда вә Пејғәмбәрдән ﷻ ҝәлән чохсајлы рәвајәтләрдә хатырланан ағыр ҝүнаһдыр. Аллаһ-Тәала Гуранда демишдир (мәнасы): “Сәләм (мүамилә, фаиз) јејәнләр (гијамәт ҝүнү) гәбрләриндән анҹаг ҹин вурмуш (дәли) кими галхарлар. Бунларын белә олмалары: “Алыш-вериш дә сәләм кими бир шејдир!” – дедикләри үзүндәндир. Һалбуки Аллаһ ﷻ алыш-вериши һалал, сәләм алмағы исә һарам (гадаған) етмишдир” (“Әл-Бәгәрә” сурәси, ајә 275).

Имам әл-Бухари вә имам Мүслим өз топлуларында Пејғәмбәр ﷺ һәдисини верирләр ки, орада једди ағыр ҝүнаһ арасында сәләмчиликдән бәһс олунур: “Једди мәһведиҹи ҝүнаһдан чәкинин:...вә фаиз(сәләмчилик) јемәкдән....”.

Имам Мүслим, Әбу Давуд вә әт-Тирмизи өз топлусунда ашағыдакы һәдиси чатдырырлар: “Аллаһ Рәсулу сәләм(мүамилә, фаиз) јејәнләри, фаиз өдәјәнләри, фаиз өдәмә мүгавиләси јазанлары вә шаһид олараг иштирак едәнләри ләнәтләјиб”. Бурада о, дејиб: “Онларын һамысы бирдир! (јәни бу ҝүнаһын иштиракчыларыдырлар)”.

Имам ән-Нәвави “Ровзәт әт-Талибин” китабында ашағыдакылары јазыр: “Кредит верәнә фајда ҝәтирән һәр һансы бир истиграз, сынмыш гызыл вә ҝүмүш сиккәләр әвәзинә бүтөвләри гајтармаг ја да кејфијјәтсиз әшја әвәзинә кејфијјәтли гајтармаг шәрти, һабелә башга шәһәрдә истигразы гајтармаг шәрти олан истиграз кими гадағандыр (һарамдыр).Әҝәр кимсә рибавијә (јәни гызыл, ҝүмүш вә әрзаг мәһсуллары) аид, ја да (әмлак) рибави дејилсә (јәни јухарыда ҝөстәриләнләрдән нәсә башга шејдән) әлавә истиграз әмлакы гајтармаг шәрти гојарса, онда бу гадағандыр... Әҝәр (јухарыда ҝөстәрилән) бу шәртләрдән ән азы биринә риајәт едәрәк истиграз аларларса, о, етибарсыз олаҹагдыр... демәли, борҹ алан бу әмлака сәрәнҹам верә билмәз... Әҝәр кредитор һеч бир шәртсиз борҹ верәрсә, сонра борҹалан өзү (көнүллү олараг) борҹдан даһа кејфијјәтли вә ја даһа бөјүк олан мал гајтарарса ја да борҹуну башга шәһәрдә гајтарарса, онда буна иҹазә вар”.

Имам әр-Рәмли “Ниһајә әл-Мүһтаҹ” китабында етибарсыз сөвдәләр барәдә гәрары изаһ едәрәк јазыр:... “Әҝәр бу әмлак һәлә галыбса, истиграз алынан мал гајтарылмалы вә хараб оларса, гијмәтҹә бәрабәр әвәзи верилмәлидир”.

Имам Әли әш-Шәбрәмәлләси өзүнүн субшәрһләриндә бунлары јазыр: “Имам әр-Рәмлинин“ ја да (борҹ ҝөтүрүлмүш) хараб оларса, бәрабәр гијмәтли әмлак гајтарылмалыдыр” сөзләри әҝәр әмлак гијмәт катеҝоријасындандырса, еквивалент вә ән јүксәк гијмәтә компенсасија (әвәз) едилмәсини нәзәрдә тутур”.

Нәтиҹә:

Борҹ кредити (риба әл-гәрз) ағыр ҝүнаһдыр. Әҝәр шәхс тариф дәрәҹәси илә борҹ өһдәлијинә ҝирмишсә, о етдији ҝүнаһдан төвбә етмәли вә бир даһа она гајытмамалыдыр.

Кредитора фајда верән һәр һансы бир истиграз нөвү гадағандыр. Сөвдә заманы борҹ алана һәр һансы бир шәрт гојмаг кредитора гадағандыр. Әҝәр истиграз кредити фаизлә гајтармаг шәрти илә бағланмышса, сөвдә етибарсыз сајылыр вә борҹ алан бу әмлака сәрәнҹам верә билмәз. Әҝәр борҹ алан ону ҝөтүрүб истифадә етмәјибсә, онда һеч бир фаиз өдәмәдән ҝөтүрүлән саһибинә гајтарылмалыдыр. Әмлакын хәрҹләнмәси һалында борҹу һәмчинин еквивалент олараг фаизсиз гајтармалыдыр.

Әҝәр шәхс белә бир сөвдәдә иштирак етдијинә ҝөрә Аллаһ-Тәалаја јалварыб төвбә етмишсә, һабелә әмлакы саһибинә гајтармышса вә ја хәрҹләнмишләри әвәз едибсә, о дүнјада, иншаллаһ, ҹәза олмајаҹагдыр.

Инсан вәфат едәндә онун әзаблары өлүм анындан, јохса дәфн анындан башланыр?

Имам әш-Шәфии мәзһәбинин алими Муһәммәд Әминәл-Күрди “Тәнвир әл-Гүлуб” китабында демишдир: “Һәгигәтән, өлүмдән сонракы әзаб вә сәадәт мәзарла әлагәләндирилир, чүнки әксәр һалларда мәрһумлар өз гәбирләриндә олурлар. Буна бахмајараг, Аллаһ-Тәаланын мәзар әзабына мәруз гојмаг вә ја сәадәт бәхш етмәк истәдији һәр бир мәрһум, ҹәсәдинин басдырылыб-басдырылмамасындан асылы олмајараг онлары алаҹагдыр. Бәзи алимләр дејирләр: “Һәр кәсин мәзары бәдәнинин олдуғу јердәдир”.

Гардашлардан бири диҝәрләринин разылығы олмадан баҹысыны әрә верә биләрми?

Ибн Һәҹәр әл-Һәјтәми өзүнүн “Түһфәт әл-Мүһтаҹ” китабында јазыр: “Әҝәр бир нечә гардаш кими ону евләндирмәк һүгугу олан бир нечә гәјјуму олан гыз, мәсәлән, онлардан бириндән ону әрә вермәји хаһиш едибсә, онда о, гызын тәләбини јеринә јетирмәлидир. Әҝәр баҹы гардашлардан биринә разылыг верәрсә, буна сәлаһијјәт верилән гардашдан башга диҝәр гардашын ону әрә вермәк һүгугу јохдур”.

Анҹаг онлардан бири диҝәр гардашларын разылығы олмадан гызы онун статусуна бәрабәр олмајана әрә верирсә, издиваҹ етибарсыз сајылыр.

Нәтиҹә:

Әҝәр гызын атасы тәрәфдән нә атасы, нә дә бабасы варса, о заман онун шифаһи разылығы илә гардашы әрә верир. Вә әҝәр онун бир нечә гардашы варса, онда буна разылыг вердији гардашларындан бири ону статусуна ујғун адама әрә верир, һәтта әҝәр галанлар разы олмаса да. Әҝәр күрәкән она мүәјјән едилмиш мејарлара, мәсәлән, ад-сана, әсиллијә, зәкаја, иш баҹарығына ујғун ҝәлмирсә, онда галанларын разылғы олмадан никаһ етибарсыздыр.

Намаз вә ја дуа заманы ҝөјә бахмаг олармы?

Һәзрәти Пејғәмбәр ﷺһәдисинә әсасән (намазда) ҝөјләрә бахмаг мәсләһәт дејил: “Намаз заманы ҝөзләрини ҝөјә дикән адамлар нә дүшүнүрләр? Гој бундан чәкинсинләр, әкс һалда ҝөрмә габилијјәтиндән мәһрум олма тәһлүкәси вар!”

“Намаздан кәнар дуа вә с. үчүн ҝөјә бахмаг истәјинә ҝәлдикдә, әксәр елм адамлары буну имам Гази Ијазын фикринә мүвафиг олараг иҹазә верилән һесаб етмишләр, чүнки Кәбә намаз үчүн Гиблә олдуғу кими, ҝөјләр дә дуа (јалварыш) үчүн Гибләдир... Имам әд-Дәмири нәгл едир ки, “Әл-Иһја” китабында имам әл-Гәзали демишдир: “Гисмән дәстәмаздан сонра дуа заманы ҝөјләрә бахмаг арзуолунандыр”. (“Һашијә әш-Шәбрәмәлләси”).

Әҝәр кәфән һәр һансы бир мигдарда мурдарлыгла (нәҹасәтлә) чиркләнмишсә, ону дәјишдирмәк лазымдырмы?

Имам әш-Шәфии мәзһәбинин танынмыш алими Әбу Бәкр ибн Мүһәммәд Шәта әд-Димјати өзүнүн “Ианәт әт-Талибин” китабында демишдир: “Мәрһум үчүн ҹәназә намазы һәгигилијинин (шәрти) онун бәдәнинин, еләҹә дә онунла тәмасда олан һәр шејин (бағышланмајан “нәҹасәт” натәмизлијиндән) илкин тәмизлијидир, неҹә ки бу, ҹанлы инсан, јәни ҹәназә намазы гылан үчүн шәрт олдуғу кими.

Буна ҝөрә дә, өлүнүн бәдәниндә, кәфәниндә ја да, мисал үчүн, онун бағландығы хәрәјин ајағында нәҹасәт варса, ҹәназә намазы етибарсыздыр”.

Әш-Шәфии мәзһәбинин башга бир алими Мүһәммәд ибн Шиһабуддин әр-Рәмли өзүнүн “Ниһајәт әл-Мүһтаҹ” китабында демишдир: “Әҝәр мәрһуму јујандан сонра ону кәфәнләмәздән әввәл вә ја бундан сонра онун бәдәниндән, о ҹүмләдән ҹинсијјәт органларындан нәҹасәт чыхарса ја чимдирмәнин сонунда вә ја чимдирдикдән сонра хариҹдән нәҹасәт дүшәрсә, ону тәмизләмәк лазымдыр, анҹаг чимдирмәји вә ја башга бир шеји (гисмән дәстәмазы) тәзәләмәк лазым дејил”.

Сүлејман ибн Мүһәммәд ибн Өмәр әл-Бүҹәјрәми “Минһаҹ” китабына вердији шәрһләрдә дејиб: “Әҝәр өлү адамдан чыхан ганы јумагла сахламаг мүмкүн дејилсә, онда мәрһуму чимдирмәк вә онун ардынҹа ҹәназә намазы етибарлы сајылыр, чүнки бу һалы сидијини сахлаја билмәјән вә намазы етибарлы олан адамла мүгајисә етмәк олар”.

Сонра о, дејир: “Ганыны сахламаг олмајан мәрһумун сидијини сахлаја билмәмәкдән әзијјәт чәкән адамла мүгајисәсиндән белә нәтиҹә чыхыр ки, чимдирдикдән дәрһал сонра бу јерә памбыг гојмаг, бу јерә сарғы гојуб мөһкәмләтмәк вә дәрһал ҹәназә намазына башламаг лазымдыр. Әҝәр ҹәназә намазын фајдасы илә әлагәли олмајан бир сәбәбдән, мәсәлән, намаз үчүн чох сајда адам ҝөзләмәк, чүнки бу сүннәдир, намаз тәхирә салынса, онда һәр шеј: памбыг вә сарғы гојмаг - јенидән едилмәлидир”.

Нәтиҹә:

Үстүнә нәҹасәт (мурдарлыг) дүшән кәфәни (натәмизлијин олмасы бағышланмыр) дәјишдирмәк һөкмән дејил. Онун һарадан вә нә вахт дүшмәсиндән асылы олмајараг бу јери јујуб тәмизләмәк кифајәтдир.

Әҝәр гыз никаһсыз доғулубса, ону ким әрә вермәлидир?

“Һашијә әл-Бүҹәјрими әла әл-Хәтиб” китабында дејилир ки, никаһдан кәнар доғулан гыз өвладлыға ҝөтүрүлмүр.

“Әл-Фигһ әл-Мәнһәҹи” китабында дејилиб: “Гәјјум олмадыгда о (гәјјумлуг) имама кечир”.

Нәтиҹә:

Никаһдан кәнар доғулан гызы никаһ (Шәриәтә ҝөрә никаһ) бағланмасы заманы олдуғу әразинин имамы (вә ја онун мүвәккили) әрә верир.