SUALLARINIZ
SUALLARINIZ
Әҝәр онун әмлакы үзәриндә тикилән тикинти гоншу евә зијан вурубса, шәхс дәјмиш зијаны өдәмәлидирми?
Бу мәсәләјә аид имам Ибн Һәҹәр әл-Һәјтәми өзүнүн “Туһфәт әл-Муһтаҹ” әсәриндә ашағыдакылары јазыр: “Һәр һансы бир әмлак саһиби мүәјјән едилмиш гајдалара вә стандартлара ујғун олараг ондан истифадә едир вә һәтта әҝәр чухур газаркән гоншунун дивары дүшәрсә вә ја канализасија сәбәбиндән сонрадан онун гујусунда сујун хүсусијјәтләри дәјишәрсә вә бу она зәрәр версә белә, шәхсә әмлакыны ишләтмәкдә мане ола билмәзсиниз, чүнки бу онун үчүн зәрәрлидир.
Әҝәр онун һәрәкәтләри өз мүлкијјәти әразисиндә мүәјјән едилмиш гајдалар чәрчивәсиндән кәнара чыхырса, о заман бу һәрәкәтләр нәтиҹәсиндә јаранмыш зәрәрин әвәзини өдәмәлидир. Вә ја буна тутарлы еһтимал ҝөстәрмәлидир, мәсәлән, бир гоншунун диҝәринә мүнасибәтдә сәһви, хәтасы сәбәбиндән ики сәлаһијјәтли мүтәхәссисин тәсдигләдији кими.
Нәтиҹә:
Саһиб өз әразисиндән мүәјјән едилмиш гајда вә стандартлара ујғун истифадә едәрсә, онда нәтиҹәләрә ҝөрә она һеч бир мәсулијјәт гојулмур.
Зәрәр бирмәналы олараг гоншунун ганунсуз һәрәкәтләриндән гајнагланыбса вә ја бу, фәалијјәт нормаларынын позулдуғуну тәсдигләјән ики сәлаһијјәтли мүтәхәссисин нүфузлу еһтималындан ирәли ҝәлирсә, гајданы позан бу зијаны өдәмәлидир.
Зәкат үл-фитри вахтындан әввәл өдәјиб бајрам ҝеҹәсиндә башга јашајыш мәнтәгәсиндә оларкән ону бир даһа өдәмәк лазымдырмы?
Муһәммәд әл-Тәрмаси “Әл-Мәнһаҹ әл-Гавим”ә субшәрһләриндә белә јазыр: “Әҝәр шәхс зәкат үл-фитри вахтындан әввәл өдәмишсә, бајрам ҝеҹәси әрәфәсиндә исә ҝүн батаркән башга шәһәрдәдирсә, онда зәкат үл-фитр һесаб олунмур вә ону јенидән өдәмәк лазымдыр. Бу, Ибн Һәҹәр әл-Һәјтәминин рәјидир. Имам әр-Рәмлинин фикринҹә исә зәкат үл-фитр сајылыр вә ону јенидән өдәмәк лазым дејил”.
Нәтиҹә:
Бу мәсәләдә јухарыда ҝөстәрилән ики фикир вар. Һәр кәсин онлардан һәр һансы бирини изләмәк һүгугу вар.
Мәрһумун ҹәсәдинин Шәриәт нормаларына ујғун јујулмасы илә бағлы хидмәт үчүн сабит өдәниш вармы вә ја өдәниш һәр һалда шәхсин имканы дахилиндә едилир?
Имам Малик, имам әш-Шәфии вә имам Әһмәд мәзһәбләринин әксәр алимләри мәрһуму јумаг үчүн өдәниш алмаға јол верирләр. Имам әш-Шәфии мәзһәбинин танынмыш алими Хәтиб әш-Ширбини “Мүғни әл-Муһтаҹ” китабында демишдир: “Мәрһуму гүсл етмәк (өлүнү дини гајдаларла јумаг), кәфән сарымаг, һәмчинин Гуранын (онун там вә ја бир һиссәсинин) охунмасыны өјрәтмәк, еләҹә дә “фәрд әл-кифајә” коллектив вәзифәләринә аид диҝәр һәрәкәтләри јеринә јетирмәк кими ҹәназә мәрасимләринин кечирилмәси үчүн иҹарә (бу һалда шәхсин ишә ҝөтүрүлмәси) етибарлыдыр”.
Нәтиҹә:
Тәбии ки, бу ҹүр мәсәләләрдә сабит бир өдәниш јохдур вә әҝәр мәрһуму јумаг үчүн тутулмуш шәхс она истәдикләри кими һагг верәҹәкләринә разы олараг өз ишинә ҝөрә һагг тәјин етмәјибсә, өдәниш мигдары ону ишә ҝөтүрәнләрин ихтијарына вериләҹәкдир. Ишә ҝөтүрүлән шәхс (ишә башламаздан әввәл) мәрһуму јумаға ҝөрә мүәјјән мәбләғ тәјин едәрсә, иш баша чатдыгдан сонра о, разылашдырылмыш һаггы тәләб етмәк һүгугуна маликдир.
Хаһиш едирәм, Шәввал ајында оруҹ һаггында данышын.
Әр-Рәмли “Ниһајәт әл-Муһтаҹ” китабында јазыр: “Шәввал ајында алты ҝүн оруҹ тутмаг мәсләһәтдир (сүннәтдир), чүнки сәһиһ нәгл олунмушдур ки, Аллаһ Рәсулу ﷺ демишдир: “Рамазан ајында, сонра Шәввал ајынын даһа алты ҝүнү оруҹ тутана өмүр боју оруҹа кими мүкафат вериләҹәк”, јәни бүтүн һәјатын фәрз оруҹларына кими мүкафат”.
Әш-Шәбрәмәллиси јухарыдакылары шәрһ едәрәк јазыр: “Јәни Рамазан ајында там вә һәр ил Шәввалда алты ҝүн оруҹ тутдуғу тәгдирдә өмүр боју оруҹ кими мүкафат.
Әҝәр шәхс бир нечә ил Шәввал ајында алты ҝүн оруҹ тутубса вә бир нечә ил тутмајыбса, о заман белә бир мүкафат алмајаҹагдыр. Әҝәр бүтүн Рамазан ајы вә Шәввалда алты ҝүн оруҹ тутубса, бир ил оруҹ тутдуғуна ҝөрә мүкафат алаҹагдыр. Әҝәр о, Рамазандан сонра Шәввалын алты ҝүнүнә әмәл етмәјибсә, онда, мүвафиг олараг, он ај әрзиндә тутдуғу кими мүкафат алаҹагдыр (чүнки һәр һансы бир јахшы иш он гат артыр)”.
Әр-Рәмли даһа сонра дејир: “...Әҝәр Шәввал ајында бу алты ҝүнүн оруҹу ардыҹыл дејил, бүтүн ај әрзиндә тутулса, сүннәјә риајәт етмәк үчүн бу кифајәтдир, анҹаг бајрамдан дәрһал сонра вә ардыҹыл олараг оруҹ тутмаға башламаг даһа дәјәрлидир.
...Әҝәр шәхс Шәввал ајында вә ја Ашура ҝүнүндә (Мүһәррәм ајынын онунҹу ҝүнү) фәрз оруҹун әвәзини өдәјәрсә, ја да нәзр вә ја диҝәр оруҹ кими оруҹ тутарса, онда һәм бу оруҹа, һәм дә сүннәт оруҹуна ҝөрә мүкафат алаҹагдыр. Лакин о, һәмин ај әвәз олунан дејил, сүннәт оруҹуну јеринә јетирмәклә газанаҹағы тамдәјәрли мүкафаты алмајаҹагдыр.
Оруҹ үзүрлү вә ја үзүрсүз сәбәбләрә ҝөрә бурахылыбса, нә етмәли?
Ибн Һәҹәр әл-Һәјтәми “Туһфәт әл-Муһтаҹ” китабында бунлары јазыр: “Рамазан ајынын оруҹуну гәза (әвәз) етмәји ҝәлән Рамазана гәдәр тәхирә салыб имканы ола-ола онун гәзасыны (әвәзини) өдәмәјән кәс, мисал үчүн, јолуну битирмиш мүсафир вә ја сағалмыш бир хәстә, вә бурахылмыш оруҹлары гәза етмәк үчүн кифајәт гәдәр вахты олан, гәза (әвәз) етмәклә бирликдә һәр бурахылмыш ҝүн үчүн бир мудд (576 г) да өдәмәлидир”.
Әл-Әзруи јазыр: “Әҝәр оруҹун гәза едилмәсини унутганлыгдан вә ја билмәмәзликдән тәхирә салсалар, бу вәзијјәтдә, елм адамларыны рәјинҹә, ҹәримә (фидјә) өдәмәли дејилләр. Бу, нөвбәти Рамазан ајына гәдәр оруҹун гәза едилмәсини тәхирә салмағын гадаған олдуғуну билмәмәкдир - инсанлар тез-тез бу ҹүр шејләрдән хәбәрдар дејилләр. Ҹәримә өдәнилмәсинин лазым олдуғуну билмәмәк нәзәрдә тутулмур – бу, сәбәб сајылмајаҹадыр”.
Сүлејман әл-Ҹамал, “Шәрһ әл-Мәнһаҹ әт-Тулаб” китабынын алт шәрһләриндә дејир: “Ҝәлән Рамазан ајына гәдәр оруҹун гәзасыны (әвәзини) тәхирә салан, оруҹун гәзасы (әвәзи) илә бирликдә ҹәримә (кәфарәт) дә өдәмәлидир, вә оруҹун гәза (әвәз) олунмасыны сәбәбсиз тәхирә салса, ҝүнаһа дүшәҹәкдир. Гәза етмәји унутмуш вә ја гәза (әвәз) етмәји билмәјән, вә һәтта сәбәб олмадан оруҹу бурахан шәхс ҹәримә өдәмир”.
Нәтиҹә:
Әҝәр шәхс оруҹу ггәза (әвәз) етмәји унутмушса вә ја нөвбәти Рамазан ајына гәдәр гәза етмәји тәхирә салмағын ҝүнаһ олдуғуну билмәмишсә, о заман ҹәримә өдәмәли дејил, диҝәр һалда ону өдәмәлидир”.
Рамазан ајынын оруҹуну һәр һансы сәбәбә ҝөрә бурахан да, сәбәби олмајан да сәбәбсиз оруҹу гәза етмәји тәхирә салынмасына ҝөрә ҹәримә өдәмәлидир.
Борҹлулардан һансына зәкат верилир?
Сәид әд-Дәвани “Бушр әл-Кәрим” китабында јазыр: “Зәкат аланларын үчүнҹү категоријасы - борҹлулардыр вә онлар бу нөвләрә бөлүнүрләр:
- Мүбаһисә едән, дөјүшән тәрәфләр арасындакы ихтилафын сона чатмасы үчүн борҹ алан адам, һәтта әҝәр орада бу ихтилафы онун сәјләри олмадан дајандыра билән кәс варса да. Бу вәзијјәтдә, борҹун өдәнилмәси мүддәти битмишсә вә о өдәмәмишсә, һәтта тәмин едилмиш олса вә пул вә диҝәр әмлака саһибдирсә дә, она борҹунун мигдары верилир, чүнки онун һәрәкәтләринин фајдасы башгаларына шамил олур.
- Гонағы гәбул етмәк, мәсҹид вә ја көрпү тикмәк вә ја мәһбусу азад етмәк вә үмуми мараглардан белә шејләр үчүн борҹ ҝөтүрән шәхс. Бу вәзијјәтдә, һәтта әҝәр тәминатлыдырса, лакин бу анда мәһз пулу јохдурса, она зәкат верилир, әҝәр борҹун өдәнилмәси вахты ҝәлибсә вә о өзү ону әмлакындан өдәмәмишсә.
- Еһтијаҹы үчүн борҹ ҝөтүрүб иҹазә вериләнә хәрҹләјән вә ја гадаған едилән үчүн борҹ ҝөтүрүб, лакин төвбә едән адам, вә онун давранышындан ҝөрүнүр ки, төвбәси сәмимидир, һәтта әҝәр төвбә анындан чох вахт кечмәсә дә . Бу вәзијјәтдә она борҹунун мигдары верилир - әҝәр борҹун өдәнилмәси мүддәти битибсә вә ону өдәјә билмирсә.
Сонра, әҝәр онун һеч нәји јохдурса, она борҹу мигдарында зәкат верилир. Анҹаг нәјәсә саһибдирсә, ејни заманда борҹуну өдәјәндә јохсул сәвијјәсинә енирсә, онда алтмыш јашына чатана гәдәр онун үчүн кифајәт гәдәр газанҹ ҝәтирәҹәк әмлак шәклиндә ҝәлир мәнбәји вә саирә сахламаг һүгугуна маликдир.
- Замин, борҹуну верә билмәјәнин јеринә өдәјә билмирсә (үзәринә ҝөтүрдүјү өһдәликләр үзрә) вә борҹун өдәнилмәси вахты ҝәлибсә. Әҝәр о, варлы үчүн онун разылығы олмадан замин олмушса, о заман замин олдуғу шәхсә пул үчүн гајытмаг һүгугу јохдур. Һәмчинин кимсә үчүнҹү нәфәрдән борҹ пул алыб өз борҹуну өдәјәрсә, бу һалда она да икинҹи борҹуна нисбәтдә зәкат верилир.
