Quranda qiraət fərqlərinin (qiraətlərin) yaranmasının ilkin tarixi
Quranda qiraət fərqlərinin (qiraətlərin) yaranmasının ilkin tarixi
Qurani-Kərim Uca Allahın bənzəri olmayan möcüzəsidir və o, 23 il ərzində Muhəmməd Peyğəmbərə ﷺ nazil olmuşdur. Dünyada ona bənzər heç nə yoxdur və Uca Allah onu ilkin halında qoruyacağını Öz üzərinə götürmüşdür.
Bundan əlavə, Allah onun ilahi mənşəyini inkar edənlərə meydan oxumuşdur və bu çağırış bu günə qədər davam edir. Heç kim Müqəddəs Qurana bənzər bir şey yarada bilməmiş və heç vaxt da yarada bilməyəcəkdir.
Uca Allah Quranı qorumağı alimlər və imamlar vasitəsilə həyata keçirir. Onlar Quranı heç bir təhrif olmadan saf şəkildə ötürmüşlər. Bu qoruyucular böyük zəhmət göstərərək Quranı əzbərləmiş, onu qəlblərində saxlamış və nəsildən-nəslə çatdırmışlar. Onlar həmçinin özləri kimi bilikli hafizlər yetişdirərək fasiləsiz bir silsilə (isnad) formalaşdırmışlar. Biz də bu böyük imam və alimləri ən azından ümumi şəkildə tanımalıyıq ki, Qurani-Kərimin necə dəyişmədən bizə gəlib çatdığını anlayaq — necə ki, Uca Allah vəd etmişdir.
Uca Allah hər bir qövmə onun dilində danışan bir peyğəmbər göndərmişdir. Qurani-Kərimin nazil olduğu ərəblər isə müxtəlif ləhcələrdə danışırdılar: onların tələffüzündə, qrammatik formalarında və hətta bəzi sözlərin mənasında fərqlər mövcud idi.
Bu səbəbdən Uca Allah Quranı həmin ləhcələrin xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq nazil etmişdir ki, onun başa düşülməsi, oxunması və içində olan şəri hökmlərin (əhkamların) çıxarılması asan olsun. Məhz bu da sonralar kanonik qiraət fərqlərinin yaranmasının əsas səbəblərindən biri olmuşdur.
Əgər Uca Allah Quranı yalnız bir ləhcə ilə nazil etsəydi, bu, insanların ondan faydalanmasına mane olar və onlar üçün çətinlik yaradardı. Çünki insan uşaqlıqdan öz ana ləhcəsini mənimsəyir və bu, onun üçün təbii dil mühiti olur. Başqa bir ləhcəyə keçmək isə çox vaxt asan olmur.
İnsanları yalnız bir dil variantını qəbul etməyə məcbur etmək və digər ləhcələri nəzərə almamaq, onlara ağır bir yük yükləmək demək olardı. Halbuki Uca Allah insana gücündən artıq yük yükləmir. Buna görə də Qurani-Kərimin müxtəlif qiraət formalarında nazil edilməsi ərəblər üçün İslam yolunda böyük bir asanlıq olmuş və onları bir çox çətinliklərdən xilas etmişdir.
Beləliklə, Uca Allah Öz sonsuz mərhəməti ilə Peyğəmbərin ﷺ ümməti üçün Quranı öyrənməyi və əzbərləməyi asanlaşdırdı; onu müxtəlif ləhcələrə və dil variantlarına uyğun şəkildə nazil etdi. Allahı Rəsulu ﷺ hər qəbilə ilə onların öz ləhcəsində danışırdı ki, insanlar üçün başa düşmək və yadda saxlamaq daha asan olsun.
Səhabələr (Allah onlardan razı olsun) bu müxtəlif qiraət formalarının hamısını Peyğəmbərin ﷺ dilindən misilsiz dəqiqliklə öyrəndilər və bir hərfi belə qaçırmadılar.
Sonradan onlar Quranı eyni şəkildə — necə ki, Allahın Rəsulundan almışdılar — növbəti nəslə, yəni tabiinlərə (səhabələrlə görüşüb onlardan elm öyrənənlərə) ötürdülər və onun müqəddəs mətninin hər bir incəliyini qorudular.
Tabiinlər və onlardan sonrakı nəsillər də əldə etdikləri bu elmi başqalarına qüsursuz dəqiqliklə və bütün təfərrüatları ilə ötürmək üçün böyük səylər göstərdilər və bunu həyatlarının əsas işi etdilər. Bu cür səylər sayəsində onlar tanınmış imamlar oldular və bir çox müsəlman onların ardınca getdi.
Dünyanın müxtəlif yerlərindən tələbələr onların yanına axışaraq Qurani-Kərimin qiraət elmini və onun kanonik oxunuş variantlarını öyrənirdilər. Zaman keçdikcə müxtəlif qiraət formaları məhz bu böyük imamların adları ilə bağlı tanınmağa başladı — hər birinin öyrətdiyi oxunuş formasına uyğun olaraq.
Bu səbəbdən “filan imamın qiraəti” ifadəsi meydana çıxmışdır. Qeyd etmək vacibdir ki, bu, heç bir halda qiraətin həmin imam tərəfindən uydurulduğu anlamına gəlmir; bu adlandırma sadəcə onun konkret bir ənənənin qoruyucusu və ötürücüsü olduğunu göstərir və həmin ənənə etibarlı şəkildə Peyğəmbərə ﷺ qədər gedib çıxır.
Məhz bu imamların adlarının qiraətlərlə əlaqələndirilməsinin səbəbi iki amillə bağlıdır: onlara İslam dünyasının hər yerindən çoxsaylı tələbələrin axışması və onların bu qiraət variantını yaymaqda göstərdikləri fasiləsiz səylər.
Beləliklə, onlar yalnız ötürmə zəncirinin bir halqası olmuş, yalnız tabiinlərdən aldıqları üsulu öyrətmişlər; tabiinlər isə bunu səhabələrdən, səhabələr də birbaşa Allahın Rəsulundan ﷺ öyrənmişdilər.
Qiraətlərin birbaşa ötürülməsi və əsas kanonik variantların təsbit edilməsi dövrü mübarək şəkildə on böyük qiraət imamı ilə tamamlanmışdır. Diqqətəlayiq haldır ki, onların hamısı İslamın “qızıl dövrü” kimi tanınan bir zamanda yaşamışdır.
Abdullah ibn Məsuddan rəvayət olunur ki, Peyğəmbər ﷺ belə buyurmuşdur:
“İnsanların ən xeyirlisi mənim dövrümdə yaşayanlardır, sonra onların ardınca gələnlər, sonra isə onların ardınca gələnlər...” (Buxari, 2652; Müslim, 2533)
Davamı var
