Алим вә ҹәрраһ Әбу әл-Гасим әз-Зәһрави
Ислам дүнја бирлијинә чохлу истедадлы алимләр вермишдир. Әсасән елм вә инҹәсәнәтин сүрәтли инкишафы VIII әсрдән XVII әсрә гәдәр баш вермишдир – бу, Ислам Интибаһы дөврүдүр. Мараглыдыр ки, бу заман мүсәлман алимләриyни Ислам дөвләтләринин рәһбәрләри фәал cурәтдә дәстәкләјирдиләр, Авропада исә алимләр тонгалларда јандырылырды.
Мүсәлман алимләрин фәал јарадыҹылыг зәһмәти сајәсиндә тәсири бүтүн дүнјаны бүрүјән ҝөркәмли мәдәнијјәт ортаја чыхды. Әрәб дили һәртәрәфли елм дилинә чеврилди. Бүтүн Ислам ҹәмијјәтинин алимләри бу дилдә үнсијјәт сахламаға башладылар. Авропалы алимләр јалныз әсрләрдән сонра мүсәлман елм улдузларынын надир кәшфләрини ҹидди шәкилдә тәтбиг етмәјә башладылар.
Әммар ибн Әли әл-Мосули
Мосулда (Ираг) анадан олмуш Мисир ҹәрраһы Әммар ибн Әли әл-Мосули Х әсрдә јүксәк кејфијјәтли ичибош ијнә (шприсин прототипи) иҹад етмишдир ки, онун көмәји илә дүнјада биринҹи олараг корлуға сәбәб олан катаракта (ҝөз хәстәлији) мүалиҹәси әмәлијјатлары етмишдир. Диҝәр әмәлијјат нөвләри илә јанашы бу үсулдан бизим дөврүмүздә дә истифадә олунур. Бу уникал әмәлијјатын ады “Әммар әмәлијјатыдыр”.
Әммар ибн Әли Ислам дүнјасынын ән истедадлы офталмолог (ҝөз хәстәликләри мүтәхәссиси) һәкими иди. Өзүнүн зәнҝин тәҹрүбәсини о, планетин офталмолог ҹәрраһларынын истифадә етдији уникал “Офталмолоҝијада сечим китабы” әсәриндә үмумиләшдирмишдир.
Әбу әл-Гасим әз-Зәһрави
Үмуми ҹәрраһијјәнин баниси, әнсарларын (Пејғәмбәрин Мәдинәдән олан давамчылары) нәслиндән олан Әлбугасис кими латынлашдырылмыш Әбу әл-Гасим Хәләф ибн әл-Аббас әл-Зәһрави әл-Әнсаридир (936-1013). О, чохиллик тәҹрүбәсинин нәтиҹәләрини 30 ҹилдлик “Китаб әт-Тәсриф” тибб енсиклопедијасында үмумиләшдирмишдир. Латын дилинә тәрҹүмә едилмиш енсиклопедија 500 ил әрзиндә Авропанын тибб университетләриндә әнәнәви дәрслик олмушдур.
Алимин бир чох ихтиралары инди дә тибби практикада истифадә олунур. Әз-Зәһравинин “Китаб әт-Тәсриф” тибби енсиклопедијасы ҝениш мөвзулары үмумиләшдирирди: үмуми тибб, ортопедија (тибб елминин бәдәнин әјилмиш үзвләринин, топалларын вә с. мүалиҹәсилә мәшғул олан шөбәси), офталмолоҝија (ҝөз хәстәликләриндән вә онларын мүалиҹәсиндән бәһс едән елм), стоматолоҝија (тиббин ағыз бошлуғу, чәнә вә онлара јахын јерләрин хәстәликләриндән бәһс едән елм), фармаколоҝија (дәрманларын бәдәнә тәсириндән бәһс едән елм), дијететика (дијета елми, дүзҝүн вә сәмәрәли гидаланма хүсусунда елм), мамалыг, ҝинеколоҝија (гадын хәстәликләриндән вә онлары мүалиҹә үсулларындан бәһс едән елм), патолоҝија (организмдәки хәстәлик просесләриндән бәһс едән вә анормал һадисәләри тәдгиг едән елм), ҹәрраһлыг.
Алим ҹәрраһијјәни сон ҹилддә тәсвир етмишди, чүнки онун тибб елминин ән јүксәк формасы олдуғуна әмин иди. Һәким әмин иди ки,әввәлҹә бүтүн әввәлки бөлмәләри, хүсусән дә анатомија, орган функсијасыны мәнимсәмәк, дамарлары, сүмүкләри, әзәләләри, синирләри өјрәнмәк лазымдыр, сонра јалныз ҹәрраһлыға башламаг олар. Физиолоҝија вә анатомијаны билмирсинизсә, хәстәнин һәјатына баш верә биләҹәк сәһв ола биләр.
“Ҹәрраһијјә вә аләтләр һаггында” енсиклопедијанын 30-ҹу ҹилди үч китабдан ибарәтдир. Бу, планетдә илк иллүстрасијалы ҹәрраһијјә вәсаити, дәрс китабыдыр. Әз-Зәһрави конкрет әмәлијјат үчүн һәр бир аләтин диаграмларыны чәкмишдир. Вә 200-дән чох ҹәрраһи аләт иҹад етмишдир, онларын чоху мүасир ҹәрраһијјәдә дә инсанлары мүалиҹә етмәк үчүн истифадә олунур.
О, һемофилијанын ирси сәбәбинин илк кәшфчиси иди. Ифлиҹин сәбәбини тәсвир едән, дахили тикишләр үчүн кетгутдан (гојун вә кечи бағырсағындан һазырланан вә тәбабәтдә ишләдилән сап) истифадә едән илк ҹәрраһ һәким олмушур. Кетгутдан һәлә дә мүасир тиббдә фәал истифадә олунур. Уролоҝија (сидик-тәнасүлүзвләри хәстәликләриндән бәһс едән елм) үчүн әл-Зәһрави ҹәрраһи кәсик етмәдән сидик кисәсинин ичиндәки дашы әзә билән васитә иҹад етмишдир.
Әз-Зәһрави техникасы хәстәјә дөзүлмәз ағры верән вә тез-тез өлүмҹүл олан Авропа үсуллары илә мүгајисәдә мүтәрәгги иди. Әбу әл-Гасим әз-Зәһрави диш аләтләри иҹад едәрәк периодонтолоҝија вә стоматолоҝијанын инкишафына бөјүк төһфә вермишдир. О, стоматолоҝија тарихиндә илк дәфә олараг реплантасија (бәдәндән ајрылмыш әзанын ҹәрраһи көкләнмәси) тәтбиг етмишдир.
Әз-Зәһрави фармаколоҝија вә әҹзачылыға әвәзсиз төһфәләр вермишдир. О, дистиллә (мајеләри гајнадараг әсас тәркиб һиссәләринә ајырмагла тәмизләмә, сафлашдырма) вә сублимасија (гыздырылдығы заман маддәнин мајеләшмәдән бирбаша газ һалына кечмәси) илә дәрман һазырлајан илк шәхс иди. Сонралар Ислам һәкиминин әҹзачылыг үсуллары латын дилинә тәрҹүмә едилди вә Авропа түркәчарәчиләринә јахшы көмәк олду. Ресепт китабы чох популјар олду, чүнки онда дәрман һазырламаг јоллары ачыг шәкилдә изаһ едилиб.
Әбу әл-Гасим өзүнүн тибб енсиклопедијасында тиббин бир һиссәси һесаб етдији косметикаја һәср олунмуш фәсил јазыб. Ону о, “ҝөзәллик тәбабәти” адландырырды. Китабы латын дилинә тәрҹүмә едиб Авропада фәал истифадә едирдиләр. Әлбугасис әтирли јағлары, бухурлары, әтирләри тәсвир етмишдир. О, мүасир дезодорант вә додаг бојаларынын сәләфләри - әтирли чубуглар јаратмышдыр.
Әбу әл-Гасим әз-Зәһравинин Гәрб тәбабәтинә әсас тәсири онун тәсвиринин ифадәлилији вә мәзмунун тәгдим едилмәси үсулу Авропа алимләринин әрәб әдәбијјатына марағына сәбәб олмасы иди: Әлбугасис методлары гәрб тәбабәтиндә үстүнлүјүнү 500 ил әрзиндә сахламышдыр.
