Шәзили тәригәтинин шејхи Муһәммәд Фәнҹиру
“Уҹа Аллаһы таныјан, дәрк едән (ариф), јүз илдән чох јашамыш узун өмүрлү, әл-Һаҹы Муһәммәд Фәнҹиру әл-Фәси әл-Мәғриби...” - мәшһур Дағыстан суфи шејхи вә илаһијјатчы алим Сејфулла-гади (1919-ҹу илдә вәфат етмишдир) мәктубларындан бириндә ону белә тәсвир едир.
Әбу Абдуллаһ Муһәммәд Фәнҹиру – бизә ҝәлиб чатмыш шәзили тәригәтинин мәнәви ардыҹыллылығы зәнҹириндә (силсилә) 39-ҹу шејхдир. Бу, мөмин, нәҹиб сачлары олан, ачыг лүтфә (бәрәкәтә) саһиб аһыл јашлы мөһтәрәм шејх иди; инсанларын хејир-дуа алдығы аға; нәҹиб суфи; шејх Мөвлајә әл-Әрәби әл-Дәркавинин (һиҹринин 1239-ҹу илиндә вәфат етмишдир) ән һөрмәтли, шанлы, лајигли вә бөјүк сечилмиш мәсләкдашларындан бири иди.
Әсасән әрәб мәнбәләриндә онун нәсәби Фәнҹиру кими верилир (Фәнҹиро, Финҹиру кими вариантлар да вар), бу, Мәракешдә (Шәрги-Гәрби Африка) Фес шәһәриндә танынан гәдим бир әрәб сүлаләсинин адыдыр. Чох ҝүман ки, онун аиләси Әндәлусда (мүсәлман Испанијасы) јашамыш вә орадан Мәракешә көчмүшдүр.
Мүасир алим Әли әл-Мүнтәсир әл-Гәттани јазыр ки, бу аилә адыны јашадығы шәһәрин ады илә испан дилиндә алмышдыр – Fuengirola (Фуенхирола — Аралыг дәнизи саһилиндә Испанијада шәһәр вә бәләдијјә, Әндәлүс мухтар бирлијинин тәркибиндә Малаҝа әјаләтинә дахилдир.
Әмир Јагуб әл-Мәнсур (һаимијјәт илләри: 1184-1199-ҹу илләр) Мәракешдә Рабат шәһәринин тәмәлини гојанда, Әндәлус мүсәлманларынын Рабата көчүрүлмәсини асанлашдырмаға вә Испанијада репрессијаја мәруз галдыглары үчүн орада јерләшмәләринә көмәк едирди.
Лакин Рабатда јашајан Әндәлүсдән ҝәләнләрин әксәријјәти 1609-ҹу илдә көч едәнләрин нәсилләридир (һәмин илдә Испанија кралы III Филип мүсәлманларын Испанијадан там говулмасына даир фәрман вермишди).
Бу көчкүнләрин бир чохунун, о ҹүмләдән Фәнҹиру аиләсинин дә Әндәлус шәһәрләриндән олдуғуну ҝөстәрән нәсәби вар. Шејх Муһәммәдин нәсәби исә - әл-Фәси – онун јашадығы Фәс шәһәринә ишарә едир.
Шејх Муһәммәд Фәнҹиру һиҹринин ХII әсринин икинҹи јарысында анадан олуб. Мәнбәләрдә гејд едилдији кими, о, узун өмүрлү олмушдур— јүз илдән чох јашамышдыр. Гејд етмәк лазымдыр ки, шејх Сејфулла-гади шејх Муһәммәд Фәнҹирунун узун өмүрлү олдуғуну әбәс јерә ҝөстәрмәјиб. Руһани давамлылыг, ардыҹыллыг зәнҹириндә (силсилә) беләләри нә гәдәр чох олса, бир о гәдәр дәјәрлидир, чүнки орада Аллаһ Рәсулуна апаран васитәчи-зәнҹирләр азалыр.
Мәлумдур ки, Муһәммәд Фәнҹиру о дөврүн мәшһур шејхи әт-Тәвуди бин Севда әл-Фәсини (һиҹринин 1209-ҹу илиндә вәфат етмишдир) ҝөрмүш вә онун ардынҹа дуруб дуа етмишдир.
Шејх Муһәммәд Фәнҹиру Аллаһы танымағын парлаг ишығынын (нурун), Танрыдан верилмиш хүсуси руһи (инамлы) вәзијјәтин (һал), бөјүк ләјагәт дәрәҹәсинин, һәгиги бәсирәтин (ағыллылығын), ҝизли биликләрин, узагҝөрәнлијин (кәшф) вә мөҹүзәләр (кәрамәт) габилијјәтинин саһиби иди.
О, ҝеҹәләр намаз гылыр, ҝүндүзләр оруҹ тутурду. Бөјүк мүтилији (хүшу) илә сечилир, Уҹа Аллаһдан горхдуғу үчүн тез-тез ағлајыр, көнүллү ианәләр (сәдәгә) верәр, Бөјүк Јараданы чох хатырлајарды (зикр охујурду).
Етибарлы шаһидләр дејирдиләр ки, о, чох гәрибә вә ҝөзәл ишләр ҝөрүб, мөҹүзәни исә јалныз Аллаһын ән салеһ гуллары - өвлијалар едә биләрди.
Ашағыдакы һал да һәмчинин онун руһани дүнјасынын (батин) нурла ишыгландығыны, һәгиги фәрасәтини вә ҝизли биликләрини ҝөстәрир. Етимада лајиг адам олан Әбдүлваһид бин әл-Һәҹҹ әл-Бәдәви Бәннани (һиҹринин 1285-ҹи илиндә в. е.) демишдир: “Бир дәфә ағам әл-Һәҹҹ Муһәммәд Фәнҹиру әтријјатчылар базарындакы тиҹарәт дүканыма ҝәлмишди. Бу, ағам Әһмәд әл-Бәдәвинин (Әзвитан кими танынан бин Әһмәд – (һиҹринин 1275-ҹи илиндә в. е.) вәфат етдији ҝүн иди, лакин ҹамаат онун өлүмүндән һәлә хәбәрсиз иди. Бирдән дүканда әјләшән Фәнҹиру дәриндән нәфәс алыб деди: “Бу, ағам Әһмәд әл-Бәдәвинин сирридир (бурада – мәнәви ирс), будур о (сирр) сәһраја тәрәф ҝедир, будур о!” Биз һәлә бу јери тәрк етмәмишдик ки, шејх бу сөзләри сөјләдији анда ағамыз Әһмәд әл-Бәдәвинин вәфат етдијини ешитдик.
Вә бурада мәлум олду ки, ады чәкилән салеһин сирринин сәһраја ҝетмәси барәдә онун сөзләри нә гәдәр доғру иди. Һәгигәтән, сәһрада онун мәнәви (руһани) ирси, Уҹа Аллаһы таныјан мәшһур шаҝирди, диндар салеһдә Әбу Абдуллаһ Муһәммәд әл-Әрәби бин Муһәммәд әл-Мәдгари әл-Һәсәнидә (һиҹринини 1309-ҹу илдә в. е.) тәзаһүр етди. О, бир чох инсана көмәк едә билмиш, сајсыз-һесабсыз адам онун мәнәви һимајәсинә ҝирмишди. Онун мөҹүзәләри вә лүтфү инсанлара мәлум иди.
Ҝәнҹлијиндә Муһәммәд Фәнҹирунун Фесдә бардаглар сатдығы бир тиҹарәт дүканы вар иди. Анҹаг сонра о, бу фәалијјәтдән имтина етди вә өзүнү тамамилә билик газанмаға вә Рәббә хидмәт етмәјә һәср етди.
Шејх Муһәммәд Фәнҹиру мәшһур шазили шејхи, гүтб (ән јүксәк сәвијјәли руһани мүәллим) Әбу Һәмид Мөвлајә әл-Әрәби бин Әһмәд әд-Дәркавинин дини давамчысы вә сечилмиш мәсләкдашы иди.
Мүбарәк шејх Муһәммәд Фәнҹиру (Аллаһ она рәһмәт етсин) һиҹри илә 1289-ҹу ил Сәфәр ајынын 24-дә вәфат етмишдир. Фес гала диварынын јахынлығында Әл-Фүтуһ гапыларындан ичәри тәрәфдә Рәс әл-гәлиа адланан јердә дәфн едилмишдир. Гәбринин әтрафында ҝениш һасарланмыш мејданча вар. Бу зијарәтҝаһ лүтф тапмаг истәјән чохсајлы зәвварларын зијарәт јеридир.
Шејх Сејфулла-гади јазыр ки, мәшһур Мәдинә шејхи вә һәдисшүнас әс-Сејјид Муһәммәд әли Бин Заһир әл-Витри әл-Һүсејни (һиҹринин 1322-ҹи илиндә в. е.) Фесә ҝедәндә шазили тәригәтини өјрәтмәк үчүн иҹазә алмышдыр, о ҹүмләдән Муһәммәд Фәнҹирудан да 1287-ҹи илдә. Әл-Витри, бизә чатан тәсәввүфүн бу голунун мәнәви давамлылығы зәнҹириндә 41-ҹи руһани бәләдчидир.
Ҝөстәрилән шејх әл-Витри шазили вә нәгшбәнди тәригәтләри үзрә иҹазәни һөрмәтли татар шејхи Муһәммәд Салиһ әл-Әҹәви әл-Кирманһанијә вермишдир. Шејх Муһәммәд Салиһ, өз нөвбәсиндә онлары, һәм дә шазили тәригәти варислијинин халатыны һөрмәтли шејх Сејфулла-гади Башларова тәһвил вермишдир. О вахтдан бәри шазили тәригәти Дағыстанда јајылмаға башлады.
Аллаһ-Тәала Пејғәмбәрин вариси - шејх Муһәммәд Фәнҹирудан - разы олсун вә бизә онун лүтфүнү бәхш етсин!
