Әр-Рази - нејроҹәрраһијјә, офталмолоҝија вә диҝәр тибб саһәләринин илк кәшфчисидир
Әр-Рази - нејроҹәрраһијјә, офталмолоҝија вә диҝәр тибб саһәләринин илк кәшфчисидир
әввәли гәзетин өтән сајында
Тәбабәт үзрә китаб вә мәгаләләр
“Фәзиләтли өмүр” – доггуз ҹилддә монументал тибб енсиклопедијасыдыр. Индики вахта кими бүтүн Авропада ән мәшһур вә фундаментал әсәрдир. Онда јунан философлары Аристотел (Әрәстун) вә Платонун фикирләри вә тәнгиди вар, һәм дә бир чох мөвзулара јениликчи бахышлары ифадә едир. Јалныз бу китаб сајәсиндә бир чох алимләр ҝөркәмли орта әсрләр һәкими Әр-Разинин фәалијјәти илә таныш олмушлар.
“Әл-Һави” формал тибб енсиклопедијасы дејил, Әр-Разинин башга китаблардан топланмыш биликләри, һабелә хәстәликләр вә терапија һаггында онун шәхси клиник тәҹрүбәсинә әсасланмыш орижинал мүшаһидәләрини әһатә едән иш дәфтәрләринин өлүмүндән сонра компилјасијасыдыр. Онун әһәмијјәти тәркибиндә чичәк хәстәлији һаггында мәлум оланлардан ән илкин монографија олмасындадыр. Әсәр 1279-ҹу илдә Карл Анжујскинин муздла ишә ҝөтүрдүјү сисилија-јәһуди мәншәли һәким Фәрәҹ Бен Сәлим тәрәфиндән латын дилинә тәрҹүмә едилмишдир.
Китабда Ҝален фикирләринин тәнгидини тапмаг олар. Мисал үчүн, Әр-Рази бәјан етмишдир ки, Ҝаленин уринари тәсвирләри дәгиг дејил, чүнки о јалныз үч һадисә ҝөрмүшдүр, онда ки Рази Бағдад вә Реј хәстәханаларында јүзләрлә белә һадисәләри өјрәнмишдир.
Ҝениш иҹтимаијјәт үчүн тибб мәсләһәтчиси
Әр-Рази, чох ҝүман ки, ҝениш иҹтимаијјәтә јөнәлмиш ев тибб (мүалиҹә) дәрслијини шүурлу сурәтдә јазан илк фарс һәкими иди. Ону һәким әлчатмаз оланда јајылмыш хәстәликләри мүалиҹә етмәк үчүн бу китаба мүраҹиәт едә билән касыблара, сәјјаһлара вә ади вәтәндашлара һәср етмишдир. Бу әсәр, шүбһәсиз ки, тарих үчүн хүсуси мараг кәсб едир, чүнки белә китаблар ХХ әсрә кими чох популјар иди. Әр-Рази өзүнүн 36 фәслиндә ја аптекдә, базарда, јахшы тәҹһиз олунмуш мәтбәхләрдә, ја да һәтта һәрби дүшәрҝәләрдә тапыла билән дијета вә компонентләри тәсвир етмишдир. Бунун сајәсиндә һәр бир ағыллы адам онун ҝөстәришләринә әмәл едәрәк дүзҝүн ресепт һазырлаја биләрди.
Гыздырмалы баш ағрысында о, “2 һиссә гызылҝүл Дуну (јағлы екстракт) јазырды, 1 һиссә сиркәјлә гарышдырмалы, кәтан парча тикәсини орада јаш едиб алына сығырлар”. Ишләтмә дәрманы кими “7 драм гурудулмуш бәнөвшә ҝүлләри 20 армудла, јахшы масерасија едилмиш вә гарышдырылмыш, сонра да сүзүлмүш. Бу филтрата ички үчүн 20 драм гәнд әлавә един” төвсијә едәрди. Ҝөз дәрманы кими мирра, зәфәран вә бухур гәбул етмәји мәсләһәт ҝөрүрдү, һәрәсиндән 2 драм, таблетләрдә 1 драм сары арсениклә гарышдырмалыдыр. Һәр таблети кифајәт гәдәр кориандр (кешниш) сујунда әридир вә ҝөз дамҹылары кими истифадә едирдиләр.
Әр-Разинин тәбабәт һаггында/Public Domain китабынын колофону (китаб, мүәллиф вә нәшријјат һаггында мәлумат)
Ушаг хәстәликләри
Әр-Рази педиатријанын атасы һесаб олунур.Тәбабәтин сәрбәст саһәси кими педиатријаја һәср олунмуш илк китаб онун мүәллифлијинә мәхсусдур.
Әлкимја
Рази бу ҝүнә кими истифадә олунан бир нечә кимја ҹиһазы ишләјиб һазырламышдыр. О, мәлум олдуғу кими, купоросун гуру нәгл едилмәси јолу илә ону күкүрд туршусу кәшфинә ҝәтирән дистиллә вә екстраксија үсуллурыны тәкмилләшдирмишдир. Бу кәшфләр диҝәр Ислам кимјаҝәрләри үчүн јол ачмыш, о ҹүмләдән Ҹабир Ибн Һәјан тәрәфиндән мүхтәлиф диҝәр туршуларын кәшфинә көмәк етмишдир. Орта әср Ислам ҹәмијјәтиндә әлкимја вә кимја саһәсиндә илк габагҹыл олараг Әр-Рази керосин вә нефти илк дистиллә едән олмушдур.
Әр-Рази мөҹүзәләрин олдуғу идејасыны рәдд етмәсә дә, онун әлкимја анбары фарс истеһсалы мәһсуллары илә зәнҝинләшди. О, әсасән интеллектуал вә ја механики јанашма дејил, сәбәбкарлығын неоплатоник консепсијасы олан ”үстүнлүк тәшкил едән” форма вә ја маһијјәтләр консепсијасына әсасланырды. Әр-Рази әлкимјасы дузлулуг вә алышганлыг кими емпирик хүсусијјәтләр ирәли сүрүр. Бу хүсусијјәтләри од, су, торпаг вә һава кими еләмәнтләрин әнәнәви тәркиби илә изаһ етмәк асан дејил.
Фәлсәфә
Рази һесаб едирди ки, сәлаһијјәтли һәким һәм дә мөвҹудлуғун фундаментал мәсәләләриндә јахшы башы чыхан философ олмалыдыр. О, евклид мәканы вә механик вахт абсолјүтизмини (мүтләгијјәтини) инсанларын јашадығы дүнјанын тәбии әсасы елан етмиш, лакин мөвҹуд сонсузлуглар дилеммасыны маддәнин бөлүнән вә бөлүнмәјән квантлар формасында мөвҹудлуғуну гәбул едән Демокрит атом нәзәријјәси илә синтез едәрәк ону һәлл етмишдир. Онун идејалары Ҹон Далтон вә Макс Планк кими сонракы Авропа алимләринин кәшфләри сајәсиндә алынмыш системләрә чох јахындыр.
Әр-Рази, мәлум олдуғу кими, азад дүшүнән философ олмушдур, чүнки гәдим јунан елми вә фәлсәфәсини јахшы өјрәнмишди, бахмајараг ки, кимјаја онун јанашмасы олдугҹа натуралист иди. Ондан савајы, о вахтын диҝәр Ислам алимләри кими мусиги нәзәријјәсиндән дә јахшы башы чыхырды.
Гәрбдә Әр-Рази һаггында тәсәввүр, 1250-1260-ҹы илләр/Public Domain
Әбу Бәкр Мүһәммәд әр-Разинин ситатлары
Гој сизин илк фикриниз тәбии һәјат ҝүҹүнүзүн мөһкәмләнмәси олсун.
Тәбабәтдә һәгигәт – наил олунмаз мәгсәддир, китабларда тәсвир олун сәнәт исә тәҹрүбәли вә дүшүнҹәли һәкимиин биликләриндән чох ашағыдыр.
Характер нәҹиблији, достлуг вә ағыл тәмизлији чәтин суаллар вә елми хырдалыглар үзәриндә дәриндән дүшүнмәји баҹаранларда ашкар олунур.
Севҝијә ујмаздан әввәл шәхс өзүнү онда горумаға вә јыхыланда гәлбини ондан тәмизләмәјә тәләсмәлидир. Өзүнә вурулмуш адам, бир гајда олараг, нә өзүнү тәрифләмәли, нә дә өзү кимиләрдән үстүн олмаг үчүн о гәдәр тәкәббүүрлү, шөһрәтпәрәст олмалыдыр. О өзүнү о дәрәҹәјә гәдәр алчатлмамалыдыр ки, јашыдларындан ја башгаларынын ҝөзүндә она вә онун јахынларына ҝүзәштә ҝедәнләрдән ашағы олсун. Әҝәр бу мәсләһәтә әмәл етсә, о өзүнү севмәкдән вә тамдәјәрсизлик һиссиндән азад олар вә адамлар ону өзүнү таныјан кими адландырарлар.
Кин (һәсәд) һаггында суала Рази ҹаваб верәрди: Руһа ҹидди зәрәр вуран хәстәликләрдән бири олараг бу, гәлбдә хәсислик вә тамаһкарлыг јығылмасындан баш верир.
