Султан Орхан Гази, Әртоғрулун нәвәси
Султан Орхан Гази, Әртоғрулун нәвәси
Орхан Гази ибн Осман ибн Әртоғрул - Османлы низами ордусунун вә јеничәриләр адланан хүсуси бир гошун нөвүнүн гуруҹусудур. О, Кичик Асијада Бизансын олмасына сон гојду. Онун дөврүндә Шәрги Авропада Исламын јајылмасы башланды.
Орхан дөврүндә кичик бир Османлы дөвләтинин ҝүҹлү дөвләтә чевирмәк үчүн бир чох шәраит јарадылмышды. Орхан тәрәфиндән пајтахты дәрһал ораја көчүрдүјү Бурса, һәлә Осман вахтында мүһасирәјә алынмыш Никеја вә Никомедија фәтһ едилмишди.
Орхан 1288-ҹи илдә (һиҹри илә 688-ҹи илдә) атасы Осман Гази Османлы тахтына чыханда анадан олуб. Осман Газинин икинҹи оғлу вә султанын оғуллары арасында ән инкишаф етмиш вә ҹәсуру иди. Бу кејфијјәтләр сајәсиндә атасындан сонра нөвбәти Османлы һөкмдары олду.
Орхан, Османлы дөвләтинин гуруҹусу - атасы султан Осман Газинин хүсуси нәзарәти алтында бөјүјүр вә тәрбијә алырды вә һәр заман онун гајғысы вә диггәти илә әһатә олунурду. Ушаглыгдан атасы Орханы мәсул вәзифәләрә вә Османлы дөвләтинин рәһбәрлијинә һазырлајырды.
Орханын вәзифә карјерасы ордуда хидмәтдән башланды. Ҝәнҹ Орханын һәрби уғурлары чох да ҝеҹ чәкмәди. Һәлә атасы Осман Газинин һакимијјәти дөврүндә Орхан Османлы дөвләтинин һәјатында мүһүм рол ојнајырды.
Орхан һәлә ҝәнҹлијиндә бөјүк Бизанс галасынын мүһасирәсинә рәһбәрлик едирди. Бурса алындыгдан сонра атасы ону ҝери чағырыр вә дәрһал јанына ҝәлмәсини әмр едир. Тезликлә Орхан о вахт өлүмҹүл хәстә олан атасынын јанына ҝәлди.
Осман Гази 21 август 1326-ҹы илдә (Рамазан ајынын 21-дә һиҹринин 726 илиндә) Орханын Османлы дөвләтинин тахтында өз вариси тәјин олундуғуну елан етди. Тәјинат заманы атасы Орхана османлы тарихчиси Ашиг әл-Һәләбинин јаздығы дәјәрли бир вәсијјәтнамә гојду. Вәсијјәтнамәдә о ҹүмләдән дејилирди: “Сәнә итаәт едәнләрә рәһмли ол. Һәмишә ордуја јахшылыг ҝөстәр. Шејтанын өз ҝүҹүнә вә сәрвәтинә ҝүвәниб сәни алдатмасына имкан вермә. Шәриәт әһлиндән узаглашмагдан чәкин.
Еј оғлум! Биз шәхси шылтаглыг вә ја ајрыҹа адамлар үчүн һакимијјәт алмаг наминә мүбаризә апармырыг. Әксинә, биз Ислам сајәсиндә јашајыр вә Ислам наминә өләҹәјик. Оғлум, сәнин лајиг олдуғун мәһз будур.
Еј оғлум! Сән билирсән ки, бизим мәгсәдимиз - аләмләр Рәббинин разылығыдыр. Ҹиһад сајәсиндә динимизин ишығы бүтүн дүнјаја јајылаҹагдыр. Онда Аллащ-тәала да разы олар”.
Орхан Осман Газинин бөјүк оғлу олмаса да, бөјүк гардашы Алауддин атасынын гәрарына зидд ҝетмәди, вәсијјәтинә етираз етмәди вә Османлы тахтына иддиа етмәди. Алауддин дөвләт менафәјини шәхси марагларындан үстүн тутду.
Алауддин кин сахламады вә гардашынын садиг көмәкчиси олараг галды. Һәтта белә рәј вар ки, атасынын вәфатындан сонра Орханын дөвләти бөлмәк тәклифини өзү рәдд етмиш, анҹаг биринҹи бөјүк вәзир олмаг тәклифини гәбул етмишдир.
Орхан бөјүк гардашыны сәдрәзәм (бөјүк вәзир) тәјин едир вә она дөвләтин дахили сијасәтини тапшырыр. Белә бөлҝү Орханы дахили дөвләт проблемләриндән тамамилә азад едирди. О, онлары дүшүнмәдән сакитҹә Османлы империјасынын әразисини ҝенишләндирмәклә мәшғул ола биләрди.
Орхан Османлы дөвләтинин һөкмдары олан кими илк нөвбәдә о, дөвләтин пајтахтыны Бурсаја көчүрдү. Бу, шәһәрин ваҹиб стратежи јери нәзәрә алынмагла едилмишди.
Сонра о, әввәлләр башладығы фәтһләри тамамламаг үчүн Кичик Асијаја орду ҝөндәрир. Гыса мүддәтдә Османлы ордусу бизанслылары Кичик Асијадан чыхарыр.
Орхан даһа сонра ордуја гатылыр вә Кичик Асијада гәдим јунан шәһәри Никомедијанын (Измид (түркҹә İzmid) вә ја Измит) алынмасы заманы гошуна шәхсән рәһбәрлик едир.
Измитин сүгутундан сонра бөлҝәдә Никеадан (Изникдән) башга әһәмијјәтли шәһәр галмады. Ики ил әрзиндә Орхан Гази Никеаны мүһасирәјә алыр вә нәһајәт шәһәр тәслим олур. Беләҹә Бизансын Кичик Асијада олмасына сон гојулур.
Изникин фәтһи Орханы мүсәлман дүнјасында мәшһур етди. Сонрадан Измит јени јаранан түрк донанмасынын илк тәрсанәси (ҝәми гајрылан вә тәмир едилән јер) вә лиманы олду.
Фәтһ едилмиш әразиләрдә Орхан Гази јерли әһалијә чох сәхавәтлә вә нәзакәтлә јанашды. О, һеч кимә өз дининә етигад етмәји гадаған етмәди.
Османлы дөвләтинә јени гошулмуш торпагларын һәр һансы бир сакини тәкҹә өзүнүн тарихи вәтәни әразисиндә дејил, һәм дә өлкә дахилиндә сәрбәст һәрәкәт едә билирди. Султан Орхан Газинин белә сәбирли вә сәхавәтли сијасәтинин нәтиҹәси бизанслылар тәрәфиндән Исламын гәбул едилмәси олду.
Орхан Газинин дөвләт сијасәти илә бағлы бүтүн мәсәләләрдә мәсләһәтләшдији о дөврүн алимләри фәтва вердиләр ки, орада дејилирди: “Аиләси илә бирликдә Исламы гәбул едән һәр бир инсан Османлы дөвләтинин там һүгуглу вәтәндашы олур”.
Бу фәтва 1336-ҹы илдә (һиҹри илә 736-ҹы ил) османлыларын Гарасы бәјлијини фәтһ етмәсини вә Кичик Асијанын шимал-гәрб һиссәсини әлә кечирмәсини хејли асанлашдырды.
Гарасынын фәтһиндән сонра Орхан ијирми ил әрзиндә һеч бир һәрби әмәлијјата ҝирмәди. Бу, ијирми ил әрзиндә гуруҹулуг, низам-интизам, низами орду јаратмаг, дөвләт дахилиндә там тәһлүкәсизлији тәмин етмәк, мәсҹидләр вә диҝәр иҹтимаи мүәссисәләр тикмәк иди.
Орхан фәтһләрини давам етдирмәди, бахмајараг ки, беләҹә уғурла дөвләтин әразисини чох ҝенишләндирә биләрди. Бунун әксинә олараг, јени илһаг едилмиш торпагларда һакимијјәт нүфузуну галдырырды ки, онлар Османлы империјасынын ајрылмаз бир һиссәси олсун.
Бу әразиләрдә дөвләт низамы тәтбиг олунду, һәрби гарнизонлар јарадылды, јени тәһсил мүәссисәләри тикилди ки, орада о дөврүн халг арасында әла абыр-һәјаја, ләјагәтә саһиб олан нүфузлу алимләри дәрс верирди.
Һәр кәнддә, һәтта ән кичик кәнддә мәдрәсә фәалијјәт ҝөстәрирди, һәр шәһәрдә исә тәләбәләрин грамматика, дилләр, мәнтиг, нитг мәдәнијјәти, һәндәсә, астрономија, Гуран тәфсири, һәдисшүнаслыг, фигһ, әгидәни дәриндән өјрәндикләри вә Гураны әзбәрләдикләри институт ишләјирди.
Орхан Гази мәсҹидләр, мәдрәсәләр, һамамлар, ханлар (меһманханалар) вә имарәтләр (адәтән мәсҹидләрдә ачылан вә ибадәт едәнләрин сәдәгәләри илә дәстәкләнән хејријјә тәшкилатлары) тикирди.
Имарәтләрдә вәсаити олмајан тәләбәләр вә үмумијјәтлә диләнчиләр вә имкансызлар јемәк алырдылар. Имарәтләр демәк олар ки, бүтүн әһәмијјәтли шәһәрләрдә вар иди. Бурса, Адапазары, Кандыр, Гәбзә, Гоҹаелидә Орхан мәсҹидләри горунуб сахланылмышдыр.
Орхан илк Османлы мәдрәсәсини 1331-ҹи илдә Изникдә инша етмишди. Орханын һакимијјәти дөврүндә үмумиликдә 11 мәдрәсә тикилмишди, бунлардан 8-и - Орхан аиләсинин үзвләри тәрәфиндән. Ики мәртәбәдә 74 отағы олан илк меһманхана (Әмир Хан вә ја Бәј Хан) Бурсада Орхан тәрәфиндән инша едилмишдир.
