Qısqanclıq: ehtiras ilə iman nurunun arasında
Qısqanclıq bəlkə də insanın ən ziddiyyətli hisslərindən biridir.
Gündəlik həyatda bu hiss çox vaxt qəzəb və sahiblik duyğusu ilə müşayiət olunur, hətta ən möhkəm münasibətləri belə zəhərləyə bilir. Lakin İslamın mənəvi ənənəsində qısqanclıq tamam başqa məna qazanır. O, mənəvi həssaslığın, məsuliyyət hissinin, yalan və həyasızlığa qarşı barışmaz mövqenin ifadəsinə çevrilir. Dağıdıcı ehtiras ilə insanı saflaşdırmağa aparan nəcib hiss arasında olduqca incə bir sərhəd mövcuddur.
Möhtərəm şeyx Əhməd Əfəndinin “Salehlərin əxlaq bağçası” kitabında bu xüsusiyyət tərifəlayiq sifətlər sırasında qeyd olunur. Orada qısqanclığın mahiyyətini anlamağa kömək edən belə bir tərif verilir: “Qısqanclıq – insanın hər hansı bir işdə başqasının özünə şərik olmasını istəməməsidir.”
Saleh alim əş-Şibli isə bu fikri izah edərək qısqanclığı iki növə ayırmışdır: “Qısqanclıq iki cürdür: nəfsə aid olan insani qısqanclıq və qəlbə aid olan ilahi qısqanclıq.”
Məhz bu bölgüdə qısqanclıq hissinin mahiyyətini anlamağın əsası yatır. Adi qısqanclıq çox vaxt nəfsdən qaynaqlanır. Onu nəfsin qorxusu, təkəbbürü və sahib olmaq istəyi yönləndirir.
Lakin başqa bir qısqanclıq da vardır – o, Allaha ﷻ yönələn qəlblərlə bağlı olan qısqanclıqdır. Əş-Şibli belə buyururdu: “İlahi qısqanclıq insanın nəfəsini Uca Allahdan başqa bir şeyə boş yerə sərf etməsinə qarşı olan qısqanclıqdır.”
Beləliklə, qısqanclığın ən ali forması insanın insana qarşı iddiası deyil, qəlbin öz Yaradanına olan sədaqəti və bağlılığıdır.
Mərhəmət və paklıq pərdəsi
Saleh qısqanclığın necə təzahür etməli olduğunu anlamaq üçün əvvəlcə bu sifətin Uca Rəbbə aid olan mənasını dərk etmək lazımdır.
Peyğəmbər ﷺ buyurmuşdur: “Uca Allahdan daha qısqanc heç kəs yoxdur. Məhz bu qısqanclığına görə Allah bütün həyasız əməlləri – istər gizli, istərsə də aşkar olanlarını – haram etmişdir.”
Şeyx Əhməd Əfəndi saleh alim əs-Səri əs-Səqatidən belə bir rəvayət nəql edir: Bir gün onun yanında Uca Allahın bu ayəsi oxundu (mənanın tərcüməsi): “Sən (ey Peyğəmbər!) Qur’anı oxuduğun zaman Biz səninlə axirətə iman gətirməyənlərin arasında görünməz bir pərdə çəkərik.” («əl-İsra» surəsi, 45-ci ayə).
Bundan sonra əs-Səri oradakılardan soruşdu: “Bu pərdənin nə olduğunu bilirsinizmi? Bu, qısqanclıq pərdəsidir. Uca Allahdan daha qısqanc heç kəs yoxdur.”
Kitabın müəllifi izah edir ki, əs-Sərinin “bu, qısqanclıq pərdəsidir” sözlərinin mənası budur: Uca Allah kafirləri dinin həqiqətini tanımağa layiq bilməmiş və onları bu həqiqəti dərk etməkdən məhrum etmişdir.
Bu prinsip – “qısqanclıq bəslənilən şəxsi həyasızlıqdan və günahdan qorumaq” – müsəlman üçün əxlaqi bir meyara çevrilir. Əgər insan Allah rizası üçün kiməsə (həyat yoldaşına, övladına və ya din qardaşına) qarşı qısqanclıq hissi bəsləyirsə, onun əsas məqsədi öz hakimiyyətini göstərmək deyil, həmin insanı günahdan və mənəvi süqutdan qorumaq olmalıdır.
Bəzən Yaradanın bu qoruyucu qısqanclığı sərt tərbiyə və saflaşdırma şəklində təzahür edir. Kitabda bu barədə dərin məna daşıyan belə bir nümunə gətirilir:
“Uca Allahın Öz sevimli bəndələri (övliyaları) haqqında qanunu belədir: əgər onların qəlbində Yaradanın yerini Ondan başqa bir şey tutmağa başlasa... Allah ﷻ onları həmin şeydən uzaqlaşdırar və ona mane olar.”
Bu, Allahın peyğəmbəri Adəmlə necə rəftar etməsində də özünü göstərmişdir. O, Cənnətdə əbədi qalmağa meyl etdikdə, Uca Allah onu Cənnətdən çıxardı. Eləcə də peyğəmbər İbrahimə oğlu qurban vermək əmr edildi. Bu, onun qəlbi Allahın bəxş etdiyi nemətə olan həddindən artıq bağlılıq və heyranlıqdan tamamilə təmizlənənə qədər davam etdi.
Bu hadisələr bizə mühüm bir dərs verir: hətta halal və sevilən nemətlərə olan məhəbbət belə qəlbdə neməti bəxş edənə olan məhəbbəti kölgədə qoymamalıdır.
Sahiblik hissindən məsuliyyətə
Bu uca prinsipi insanlar arasındakı münasibətlərə tətbiq etdikdə, onun iki fərqli tərəfini görürük.
Bir tərəfdən, qısqanclıq möminə xas olan zəruri xüsusiyyətlərdəndir. Xüsusilə də kişi öz ailəsinə qarşı Allah rizası üçün qısqanclıq hissi daşımalıdır. Əgər insan yaxınlarının halal və haram sərhədlərini aşmasına, həya və ismət qaydalarını pozmasına laqeyd qalırsa, onda imanının bir hissəsi olan məsuliyyət və pislikdən qoruma hissi zəifləyir.
Peyğəmbər ﷺ buyurmuşdur: “Həqiqətən, Allah ﷻ qısqancdır və həqiqətən, mömin də qısqancdır...” (Müslim rəvayət etmişdir).
Bildiyimiz kimi, qısqanclıq hissi saleh sələflərimizə də xas idi. Lakin onların qısqanclığında Uca Allahın yaratdıqlarına qarşı kin, nifrət və ya zülm yox idi.
Canlı qısqanclıq nümunəsini möminlərin anası Aişə göstərmişdir. Məlumdur ki, o, Peyğəmbərin ﷺ ilk və ən sevimli zövcəsi olan Xədicə ilə heç vaxt görüşməsə də, Rəsulullahın ﷺ onu tez-tez məhəbbət və minnətdarlıqla yad etdiyini gördükdə, Xədicənin xatirəsinə qarşı qısqanclıq hissi keçirirdi. Bu qısqanclıq Aişənin Allahın Elçisinə ﷺ olan dərin məhəbbətinin təzahürü idi.
Digər tərəfdən, nəfsdən qaynaqlanan qısqanclıq bir zəhərdir. O, sevilən insanı sahiblik obyektinə çevirir, zülmü, əsassız şübhələri və daim nəzarət etmək istəyini doğurur. Belə qısqanclıq qarşılıqlı etimadı məhv edir, münaqişələrə və qohumluq əlaqələrinin qırılmasına səbəb olur.
Belə qısqanclıq İslamın ruhuna ziddir. Çünki İslam bizə xatırladır ki, biz başqalarının qəlblərinə sahib deyilik; qəlblər yalnız Tək olan Uca Allaha məxsusdur.
Qısqanclığın əsl ünvanı
Hikmət sahibləri belə mürəkkəb bir suala cavab verməkdən çəkinməyi tövsiyə etmişlər: “Sən Uca Allahı ﷻ sevirsənmi?”
Mömin bu suala mənfi cavab verə bilməz. Çünki bu, dinin mahiyyətinə zidd olardı. Lakin müsbət cavab vermək də çox ciddi, hətta müəyyən mənada cəsarətli bir iddiadır. Axı bu, insanın qəlbində Allahdan başqa heç bir dünyəvi şeyə – nə var-dövlətə, nə məqama, nə həyat yoldaşına, nə övladına, nə də başqa bir kəsə və ya bir şeyə bağlılıq qalmadığını ifadə edir.
Yaradanı həqiqi, hər şeyi əhatə edən məhəbbətlə sevmək seçilmiş saleh bəndələrin nəsibidir. Lakin bu məhəbbətə can atmaq və ona yetişməyə çalışmaq hər bir möminin üzərinə düşən bir vəzifədir.
Məhz bu məhəbbət qısqanclığın ən ali növünü – Uca Allaha ﷻ və Onun Rəsuluna ﷺ qarşı olan qısqanclığı doğurur. Bu qısqanclıq azğınlığa düşən insanlara nifrət etməkdə deyil, dinin şərəfini qorumaq, onun prinsiplərini müdafiə etmək və hər şeydən əvvəl öz nəfsi ilə barışmaz mübarizə apararaq qəlbi məzəmmət olunan sifətlərdən təmizləməkdə təzahür edir.
Məhz buna görə də Peyğəmbər ﷺ ən böyük cihadın hərbi qarşıdurma deyil, insanın öz nəfsi ilə apardığı mübarizə olduğunu bildirmişdir.
Beləliklə, həqiqi qısqanclıq daxili cəbhədən başlayır: insanın qəlbində Uca Allah ﷻ ilə rəqabət aparacaq hər hansı bir sevginin və ya bağlılığın yer almasına razı olmamasından.
Şeyx Əhməd Əfəndi bu mənanı belə izah edir: “Deyilmişdir ki, qısqanclıq iki növdür: Uca Allahın ﷻ bəndəsinə qarşı olan qısqanclığı – Rəbbin Öz sevimli bəndəsinin məxluqlara yönəlməsini istəməməsidir. Bəndənin Uca Allaha ﷻ qarşı olan qısqanclığı isə bütün hallarını və hər bir nəfəsini yalnız Uca Allaha həsr etməsidir. Allaha qarşı olan qısqanclıq bəndəni Yaradanın hökmlərini uca tutmağa və bütün əməllərini yalnız Onun rizası üçün ixlasla yerinə yetirməyə vadar edir.”
Bu daxili çalışma insandan dünyaya həddindən artıq bağlanmaqdan uzaqlaşmağı tələb edir. Onun mahiyyəti qəlbi Uca Allahdan başqa hər şeydən azad etməkdir. Dünya Uca Allahın ﷻ yanında o qədər dəyərsizdir ki, hətta bir ağcaqanadın qanadı qədər belə qiymətə malik deyildir. Paklığa can atan qısqanc qəlb özünü bu dəyərsiz dünyaya bağlılıqdan daim azad etməyə çalışmalıdır.
Nəhayət, ən mühüm prinsip budur: möminin qəlbindəki hər bir sevgi və hər bir nifrət yalnız Uca Allah ﷻ naminə olmalıdır.
“Allah rizası üçün kiməsə nifrət etdikdə, bu nifrət insanların özünə deyil, yalnız onların sifətlərinə və əməllərinə yönəlməlidir. Çünki insanlar, hər halda, Uca Allahın yaratdıqlarıdır”, – deyə “Salehlərin əxlaq bağçası” kitabında buyurulur.
Biz günahı – nəfsin təzahürü olduğu üçün – sevmirik, lakin insanın özünə, Allahın yaratdığı bir məxluq olduğu üçün nifrət etmirik. Biz Allahın hökmlərinə və dinin prinsiplərinə qarşı qısqanclıq göstəririk, insanlara sahib çıxmağa və ya onları öz mülkümüz hesab etməyə isə iddia etmirik.
Beləliklə, imanla saflaşan qısqanclıq tamamilə başqa məna qazanır. O, dağıdıcı bir ehtiras olmaqdan çıxaraq insanın mənəvi kamilləşməsinə güc verən bir enerji, yaxınlarının namusunu və ləyaqətini qoruyan bir sipər, qəlbdə Uca Rəhman və Rəhim Allahdan uzaqlaşdıran hər şeyi yandırıb külə çevirən ilahi məhəbbət oduna çevrilir.
Bu qısqanclıq bizə xatırladır ki, insan qəlbi həm dünyaya, həm də axirətə eyni dərəcədə bağlanacaq qədər geniş deyildir. O, bizi yeganə doğru seçimi etməyə – qəlbi hər şeydən üstün tutaraq Uca Allaha bağlamağa çağırır.
