İbadətdə süstlük
Bəzən insanın ən böyük itkisi əlindən gedən bir şey deyil, qəlbində itirdiyi bir hissdir.
Bir vaxtlar namazı səbirsizliklə gözləyən insan gün gəlir namaz vaxtını ağır bir vəzifə kimi görməyə başlayır. Quran oxuyur, amma ayələr əvvəlki kimi qəlbinə toxunmur. Dua edir, lakin əvvəlki yanğını hiss etmir. Zikr dilində davam edir, amma qəlbi sanki susur.
Ən təhlükəlisi isə bu vəziyyətin tədricən yaranmasıdır. İnsan əvvəlcə bir ibadəti təxirə salır, sonra digərini. Bir gün Quran oxunmur, bir gün zikr azalır, bir gün gecə ibadəti tərk edilir. Sonra bunlar adiləşir və insan qəlbindəki dəyişiklikdən xəbərsiz həyatına davam edir.
Qəlbin ibadətdən uzaqlaşması səssiz başlayır.
Bəzən insanın bədəni məsciddə, dili zikrdə, əlləri Quranın üzərində olur, amma qəlbi Allahdan uzaqdır. Buna görə mömin yalnız “ibadəti yerinə yetirdimmi?” deyil, “onu hansı qəlblə yerinə yetirdim?” sualını da verməlidir.
İbadətin şirinliyinin azalması hər zaman insanın imansız olduğu mənasına gəlmir. Möminin halı dəyişə bilər: bəzən güclənər, bəzən zəifləyər. Əsas məsələ zəiflədiyini hiss etdikdə yenidən Allaha tərəf dönməkdir.
Bəzən bir səmimi tövbə, bir neçə dəqiqəlik təfəkkür, gecənin sakitliyində edilən dua və qəlbdən gələn səcdə insanın mənəvi həyatında yeni başlanğıc ola bilər.
Bəzən mömin elə bir vəziyyətlə qarşılaşır ki, ibadət əvvəlki şirinliyini itirir, namaz mexaniki şəkildə qılınır, Quran oxumaq isə qəlbdə əvvəlki təsiri yaratmır. Dini ənənədə bu hal imanın süstlüyü kimi tanınır. Bu, insanın ruhunu hiss olunmadan zəiflədən mənəvi bir xəstəlikdir.
İbadətdə tənbəllik sadəcə fiziki yorğunluq deyil. Daha təhlükəlisi insanın özündəki nöqsanları görməməsi və onlara əhəmiyyət verməməsidir.
Qurani-Kərimdə və Peyğəmbərin ﷺ hədislərində möminin bu haldan qorunmasının və ibadətdə səy göstərməsinin vacibliyi bildirilir. Uca Allah buyurur:
“Həqiqətən, möminlər nicat tapmışlar. O kəslər ki, namazlarında müti və xuşu içindədirlər.”
(əl-Muminun, 1–2)
İbadətdə zəifliyin əsas səbəblərindən biri insanın Rəbbi ilə əlaqəsinin zəifləməsidir. Allahın əzəməti haqqında düşünməmək, Quranı anlayaraq oxumağa laqeyd yanaşmaq və zikri azaltmaq qəlbə təsir edir. Dünya işlərinə həddindən artıq bağlanmaq, rahatlıq və ləzzətlərin arxasınca düşmək, həmçinin ibadətə səhlənkar yanaşan insanlarla çox vaxt keçirmək də bu hala səbəb ola bilər.
Digər səbəb isə insanın öz üzərinə həddindən artıq yük götürməsidir. Bir müddət böyük həvəslə çoxlu ibadət edən insan sonradan yorularaq hər şeyi tərk edə bilər. Halbuki dinimizdə əsas olan çoxluq deyil, davamlılıqdır.
Aişədən rəvayət olunur ki, Peyğəmbər ﷺ buyurmuşdur:
“Sizə gücünüz çatan əməlləri edin. Allah yanında ən sevimli əməllər isə az olsa belə, davamlı olaraq yerinə yetirilən əməllərdir.”
(Buxari, 43; Müslim, 221)
Tənbəllikdən qorunmaq üçün Peyğəmbər ﷺ özü də Allaha dua edərdi. Zeyd ibn Ərqəmdən rəvayət olunur ki, Allah Rəsulu ﷺ belə deyərdi:
“Allahım! Həqiqətən, mən zəiflikdən, tənbəllikdən, qorxaqlıqdan, qocalığın düşkünlüyündən və xəsislikdən Sənə sığınıram.”
(Buxari, 2823; Müslim, 2706)
Şeytan da insanın bu zəifliyindən istifadə edir. O, çox vaxt açıq şəkildə günaha çağırmır, əksinə, ibadəti sonraya saxlamağı təlqin edir. Kiçik təxirəsalmalar isə zamanla vərdişə çevrilə bilər.
Əbu Hüreyrədən rəvayət olunan hədisdə Peyğəmbər ﷺ buyurur ki, insan yatarkən şeytan onun başının arxasında üç düyün bağlayır. Oyanıb Allahı zikr etdikdə birinci, dəstəmaz aldıqda ikinci, namaz qıldıqda isə üçüncü düyün açılır. Bundan sonra insan səhərə gümrah və könül xoşluğu ilə çıxır. Əks halda, süst və pis əhval-ruhiyyədə oyanır.
(Buxari, 1142; Müslim, 776)
Təsəvvüf alimləri qəlbin və bədənin ibadətə hazırlığına xüsusi diqqət yetirmişlər. Onlar çox yeməkdən çəkinməyi və “Sonra edərəm” düşüncəsindən uzaq durmağı tövsiyə etmişlər.
İbadətdə həvəssizliyi aradan qaldırmağın yollarından biri saleh insanların həyatına baxmaq və onlarla dostluq etməkdir. İmam Qəzali ibadətdə səy göstərən insanların nümunəsindən ibrət götürməyi tövsiyə edir. Saleh dost insanı xeyrə sövq edir, pis dost isə günaha yaxınlaşdırır.
Ölümü və Qiyamət gününü xatırlamaq da qəlbi oyadan səbəblərdəndir. Qıldığınız namazın, etdiyiniz zikrin, oxuduğunuz Quranın və gördüyünüz hər bir xeyirli əməlin həyatınızdakı son əməl ola biləcəyini düşünün. Dünya həyatı qısadır və təxirə salınan hər işin sabah yerinə yetiriləcəyinə zəmanət yoxdur.
Allah ilə əlaqəni gücləndirməyin ən mühüm yollarından biri Quranla yaxınlığı bərpa etməkdir. Quranı yalnız oxumaq deyil, onun mənaları üzərində düşünmək qəlbi dirildir və iman şirinliyini yenidən hiss etməyə kömək edir.
Dini bilik əldə etmək də bu yolda mühüm rol oynayır. İnsan dinin hökmlərini və halal-haram sərhədlərini bildikcə ibadətini daha şüurlu şəkildə yerinə yetirir. Böyük sufi şeyxi Cüneyd Bağdadi demişdir:
“Əldə edilən elm insana öz imkanlarını göstərir. Öz imkanlarının sərhədlərini bilən kəs üçün Uca Allaha itaət edən qul olmaq daha asandır.”
İbadətdə tənbəllik çıxılmaz vəziyyət deyil. İnsan öz zəifliyini qəbul edib Allahdan yardım istədikdə və kiçik də olsa, davamlı addımlar atdıqda bu haldan qurtula bilər.
Gündəlik həyatınızda bunlara diqqət edin:
— Fərz namazlarını vaxtında qılın.
Vaxtında qılınan sübh namazı insana gün ərzində nizam və mənəvi güc verir.
— Vaxtında yatın.
Kifayət qədər yuxu sübh namazına və ibadətə güc toplamağa kömək edir.
— Vaxtın qədrini bilin.
Vaxt böyük nemətdir. İşlərinizi planlaşdırın və onları səbəbsiz yerə təxirə salmayın.
— Niyyətinizi düzəldin.
Düzgün niyyətlə görülən adi işlər belə ibadətə çevrilə bilər.
— Tənbəlliyə təslim olmayın.
İbadət etmək üçün həmişə xüsusi həvəs gözləməyin. Bəzən əsas olan həvəs deyil, nəfsə qarşı mübarizə apararaq xeyirli əməli davam etdirməkdir.
Allah bizi səhlənkarlıqdan, tənbəllikdən və qəlb zəifliyindən qorusun. Qəlblərimizə iman şirinliyini, ibadətimizə ixlas və davamlılıq bəxş etsin. Amin!
