Qurban kəsməyi necə düzgün yerinə yetirmək olar (qurban)
Qurban kəsməyi necə düzgün yerinə yetirmək olar (qurban)
Qurban üçün yararlı olan ev heyvanları
Ev heyvanları içərisində qurban üçün dəvə, iri buynuzlu heyvanlar (mal-qara) və xırda buynuzlu heyvanlar (qoyun-keçi) kəsilir. Yəni, dörd məzhəbin rəyinə görə, ev heyvanları arasında yalnız bu növlərin qurban verilməsi icazəlidir.
Dəvə və ya iri buynuzlu heyvan yeddi nəfərin adından qurban kəsilə bilər. Xırda buynuzlu heyvan isə yalnız bir nəfərin adından kəsilir.
Abdullah ibn Abbasın rəyinə görə, sünnə olaraq qurban üçün istənilən ev heyvanını kəsmək olar, hətta bu toyuq və ya xoruz olsa belə. Buna görə də dəvə, iri buynuzlu və ya xırda buynuzlu heyvan kəsməyə imkanı olmayan insanlar üçün onun bu rəyinə əməl edərək xoruz, toyuq, ördək, qaz və ya hinduşka kəsmək daha yaxşı sayılır. (“Buğyətul-müstərşidin”, səh. 422; “Şərhul-məfruz”, səh. 203).
İbrahim al-Bacuri yazır ki, onun şeyxi kasıb insanlara İbn Abbasın bu rəyinə əməl edərək heç olmasa qurban üçün bir toyuq və ya xoruz kəsməyi tövsiyə edərdi. Həmçinin o bildirirdi ki, bu heyvanlar ‘əqiqə üçün də uyğundur.
Qurbanlıq heyvanın yaşı
Qurban üçün kəsilən dəvə beş yaşını tamamlamış olmalıdır. İri buynuzlu heyvanlar (inək, camış) iki yaşında olmalıdır. Eyni qayda keçilər üçün də keçərlidir – onlar da iki yaşlı olmalıdır. Qoyun isə bir yaşını tamamlamış olmalıdır.
Əgər qoyun altı aylıq olub və dişləri çıxıbsa (yəni müəyyən yetkinlik əlamətləri varsa), bu halda o da qurban üçün yararlı sayılır.
Qurbanlıq heyvanın yaşı barədə ən doğru məlumatı onu satan şəxsdən dəqiqləşdirmək olar. (“Məvhibətü zil-fəzl”, c. 4, səh. 685)
Qurbanlıq heyvanın xüsusiyyətləri
Qurbanlıq heyvan onun ətinin miqdarını azaldan və ya keyfiyyətini korlayan qüsurlardan uzaq olmalıdır.
Bu heyvanların qurban kəsilməsi icazəlidir:
Buynuzu olmayan və ya buynuzları sınmış heyvan (əgər başqa qüsuru yoxdursa);
Bəzi dişləri olmayan heyvan (amma dişlərinin çoxu və ya hamısı yoxdursa, belə heyvan kəsilməz);
Dişsiz doğulub böyüyən heyvan isə qurban üçün yararlı sayılır.
(“Şərhul-Minhac”)
Həmçinin aşağıdakı xüsusiyyətlərə malik heyvanlar da qurban üçün uyğundur:
Görməsi zəif olan heyvan;
Qulağı yarılmış və ya cırılmış, lakin qopmamış heyvan;
Dişi heyvan (hətta çox bala vermiş olsa belə);
Axtalanmamış erkək heyvan;
Qulaqları kiçik olan heyvan;
Tam sağlam olmayan, lakin ağır xəstə sayılmayan heyvan;
Bir qədər axsaq olan;
Çox kök olmayan (arıq, amma zəif dərəcədə).
Qurbanlıq heyvanın yararlı və yararsız halları
Aşağıdakı xüsusiyyətlərə malik heyvanlar qurban üçün yararlı sayılır:
Gözləri yaşaran heyvan;
Damğalanmış (nişan qoyulmuş) heyvan;
Gecə görməyən, lakin gündüz görən heyvan;
Döşü (məməsi), quyruğu və ya quyruq yağı olmadan doğulmuş heyvan.
Aşağıdakı xüsusiyyətlərə malik heyvanlar isə qurban üçün yararsızdır:
Qarnında bala olan heyvan;
Çox arıq heyvan;
Çox xəstə heyvan;
Görməsi çox zəif olan heyvan;
Güclü şəkildə axsaq olan heyvan (yəni sürüdən geri qalan və ya otlaqda digər heyvanlardan geri qalan).
(“Şərhul-məfruz”, səh. 201–202)
Həmçinin, qulağının, dilinin, məməsinin və ya quyruğunun az da olsa bir hissəsi kəsilmiş heyvan da qurban üçün yararsız sayılır.
Qurbanlıq heyvanla bağlı əlavə hökmlər
Əgər qurban kəsilərkən heyvanın ayağı və ya başqa bir üzvü sınarsa, bu heyvan artıq qurban üçün yararsız sayılır. Həmçinin quduz heyvan və bir gözü kor olan heyvan da qurban üçün uyğun deyil. Qulaqsız doğulmuş heyvan da yararsızdır.
Buynuzları sınmış və ya sınandan sonra yenidən çıxmış heyvan qurban üçün yararlıdır, əgər bu, ətin keyfiyyətinə zərər verməyibsə. Lakin buynuzu sınmış və ya ümumiyyətlə buynuzsuz heyvanı qurban kəsmək məkruh (bəyənilməyən) sayılır.
Əbu Hənifə məzhəbinə görə, qulağının üçdə birindən az hissəsi kəsilmiş heyvan qurban üçün yararlıdır.
Əbu Yusuf demişdir ki, qulağının yarısından az hissəsi kəsilmiş heyvan da qurban üçün yararlıdır.
Qadi Hüseyn isə şafii məzhəbinə tabe olanlara belə fətva vermişdir ki, qulağının yarısından az hissəsi kəsilmiş heyvanı qurban kəsmək icazəlidir. Çünki tam sağlam qulaqlı heyvan tapmaq çətin olur (“Buğyət”, səh. 423).
Əbu Hənifə məzhəbinə görə, yüngül axsaq (çox güclü olmayan) heyvanı və quyruğunun üçdə birindən az hissəsi kəsilmiş heyvanı qurban kəsmək icazəlidir.
Əgər tam sağlam qulaqlı heyvan tapmaq çətindirsə, şafii məzhəbinə tabe olanlar İmam Əbu Hənifənın rəyinə əməl edərək, qulağının üçdə birindən az hissəsi kəsilmiş heyvanı qurban kəsə bilərlər.
Lakin bu halda qurban bayram günü, həmçinin Təşrik günlərinin birincisi və ikincisi ərzində kəsilməlidir. Çünki Təşrik günlərinin üçüncüsü İmam Əbu Hənifənın məzhəbinə görə artıq gec sayılır. (“Buğyət”, səh. 423)
Qurban üçün üstünlük verilən heyvan növləri
Qurban üçün ən üstün heyvan dəvədir, ondan sonra iri buynuzlu heyvan (mal-qara), sonra qoyun, ən sonda isə keçidir.
Bir şəxs üçün ən üstün olanı, qurban üçün kəsilən dəvənin yeddi nəfərdən biri olmaqdır. Sonra üstünlük iri buynuzlu heyvanın yeddi nəfərdən biri olmaqdır.
Amma qeyd edilir ki, bir qoyunu qurban kəsmək, dəvə və ya iri buynuzlu heyvanın yeddi nəfərdən biri olmaqdan daha üstün sayılır.
Qurban üçün üstünlük verilən heyvanlar və xüsusiyyətləri
Yeddi qoyunu qurban kəsmək, bir dəvə və ya iri buynuzlu heyvanı qurban verməkdən daha üstün sayılır.
Yeddi qoyun, yeddi keçidən daha üstün hesab olunur.
Rəng üzrə üstünlük sırası belədir: ağ → sarımtıl → boz → qırmızı → ləkəli → qara.
Erkək heyvan dişidən üstün sayılır.
Dişi, bala verməmiş heyvan, çox cütləşmiş erkək heyvandan üstün sayılır.
Kök, sağlam heyvan arıq heyvandan üstün sayılır.
Bir kök qoyun, bir neçə arıq qoyundan üstün sayılır.
Xırda buynuzlu heyvanlar arasında ən üstün heyvan – iri buynuzlu, kök, ağ qoyundur.
(“Əl-Mənhəcu əl-Qavim”, “Məvhibətü zil-fəzl”, c. 4, səh. 682–684)
Qiymət baxımından daha baha heyvan, daha ucuz olan heyvandan üstün sayılır.
Məsələn, min rubl dəyərində alınmış bir qoyun, üç qoyunla eyni qiymətə olsa belə, onlardan üstün hesab edilir. (“Müğni al-Muhtac”, c. 4, səh. 360)
Qurbanın kəsilmə vaxtı
İmam əş-Şafiinin məzhəbinə görə, qurban bayramının ilk günündən başlayaraq qurban kəsilə bilər. Bunun üçün günəş çıxdıqdan sonra qısa iki rəkət namaz və iki qısa xütbə oxumağa kifayət qədər vaxt keçməlidir.
Bu vaxt bayram günü başlayır və Təşrik günlərinin üçüncüsünün günəş batana qədər davam edir. Əgər qurban bu qeyd olunan vaxtdan əvvəl və ya sonra kəsilərsə, o qurban sayılmır.
Ən üstün vaxt isə bayram namazı və xütbə oxunduqdan sonra günorta vaxtına qədər olan dövrdür. Dörd məzhəbin imamlarının rəyinə görə, bu vaxt qurban üçün ən üstün sayılır.
Əbu Hənifə məzhəbinə görə, qurban kəsmə vaxtı bayram gününün sübh açılan vaxtından (fəcr) başlayır və təşriq günlərinin ikinci günü məğribə (axşam namazına) az qalmışa qədər davam edir. Onun məzhəbinə əsasən, şəhərdə olan kəslərin bayram namazından əvvəl qurban kəsmələri caiz deyildir. Bayram namazı qılmaq mükəlləfiyyəti olmayan, xutor və ya kiçik kəndlərdə yaşayan sakinlərin isə sübh açıldığı andan etibarən qurban kəsmələrinə icazə verilir.
Əgər insanlar səhvən bayram namazını və qurban kəsmə ayinini bir gün əvvəl, yəni Ərəfə günü icra etsələr, imamın məzhəbinə görə, bu da kafi (yetərli) hesab olunur. Onun məzhəbinə görə, gecə vaxtı qurban kəsmək məkruhdur (bəyənilmir).
Əgər qurbanlıq üçün alınan və ya nəzr edilən heyvan qurban kəsmə vaxtı bitənə qədər kəsilməzsə və həmin heyvan sağ qalarsa, İmam Əbu Hənifənin məzhəbinə görə, həmin heyvan diri şəkildə sədəqə olaraq verilməlidir. Əgər varlı bir şəxs vaxt bitənədək qurban kəsməzsə və əlində alınmış heyvanı da yoxdursa, o zaman həmin heyvanın dəyərini (qiymətini) yoxsullara ödəməlidir.
İmam Malik məzhəbinə görə, qurban kəsmə vaxtı imamın bayram namazını qılıb xütbə oxuduqdan sonra öz qurbanını kəsməsi ilə başlayır. Qurban vaxtının bitməsinə gəlincə, onun məzhəbində bu vaxt İmam Əbu Hənifənin məzhəbi ilə eyni zamanda başa çatır. Yəni, üç imamın (Əbu Hənifə, Malik və Əhməd bin Hənbəl) məzhəbinə görə, qurban kəsmə vaxtı təşriq günlərinin ikinci günü (birinci bayram gününü saymamaq şərtilə) günəş batdıqda (məğrib vaxtı) bitir. Buna görə də, İmam əş-Şafii məzhəbinin ardıcılları üçün də qurbanı bu vaxt bitməmişdən əvvəl, yəni təşriqin ikinci günü günəş batana qədər kəsmək daha əfzaldir (yaxşıdır).
İmam əş-Şafii məzhəbinə görə, gecə vaxtı qurban kəsmək məkruhdur (bəyənilmir).
Qurban kəsmənin müstəhəb (bəyənilən) əməlləri və ədəbləri
Qurban kəsiləcək heyvana qarşı şəfqətlə rəftar edilməlidir. Heyvan kəsiləcəyi yerə nəzakətlə gətirilməli və eyni şəkildə də uzadılmalıdır.
Peyğəmbər ﷺ buyurmuşdur: "Heyvan kəsdiyiniz zaman bunu gözəl və incəliklə (heyvanı incitmədən) edin."
Kəsim zamanı heyvan digər heyvanların onu görməyəcəyi şəkildə pərdələnməli (ayrılmalı), xüsusilə də bala anasından təcrid edilməlidir.
Peyğəmbər ﷺ bir adamın kəsmək üçün heyvanı qulaqlarından tutaraq sürüdüyünü gördü və ona belə buyurdu: "Qulaqlarını burax və heyvanı boynunun ön tərəfindən tutaraq apar."
Heyvanı incitməmək üçün kəsim bıçağını yaxşıca itiləmək lazımdır. Bıçağı heyvanın gözü qarşısında itiləmək olmaz. Peyğəmbər ﷺ bir adamın heyvanı yerə uzatdığını və ayağını onun boynuna qoyaraq bıçağını itilədiyini gördü. Rəsulumuz ﷺ ona belə buyurdu: "Niyə bıçağını əvvəlcədən hazırlamadın? Sən onun bir deyil, bir neçə ölüm dadmasınımı istəyirsən?"
Bir dəfə bir qəssabın əlindən heyvan qaçaraq Peyğəmbərin ﷺ yanına gəldi. Qəssab onun ardınca gəlib heyvanı ayağından tutaraq sürükləməyə başladı. O zaman Peyğəmbər ﷺ heyvana: "Sən Uca Allahın əmrinə tabe ol", qəssaba isə: "Sən də bu heyvana qarşı mərhəmətli davran və onu kəsim yerinə nəzakətlə apar" — buyurdu.
Bir nəfər dedi: "Ey Allahın Rəsulu ﷺ, mən heyvanı kəsəndə ona rəhmim gəlir". Peyğəmbər ﷺ ona belə cavab verdi: "Əgər sən heyvana qarşı mərhəmət göstərsən, Uca Allah da sənə rəhm edər".
Həmçinin, kəsim zamanı bu heyvanı bizə tabe etdiyi üçün Uca Allaha həmd etmək lazımdır. Heyvanı sürətlə kəsmək müstəhəbdir. Boğazla birlikdə hər iki şah damarını kəsmək zəruridir. Kəsim zamanı heyvana su vermək, onu sol tərəfi üstə uzadaraq üzünü Qibləyə tərəf çevirmək, üç ayağını bağlayıb sağ arxa ayağını sərbəst buraxmaq sünnədir. Heyvanın hərəkəti tam dayanmadan dərisini soymaq məkruhdur. Qurban kəsdirən şəxsin heyvanı öz əli ilə kəsməsi əfzaldir. Əgər şəxs özü kəsmirsə, heç olmasa kəsim zamanı orada iştirak etməsi müstəhəbdir. Əgər qurban qadın və ya yetkinlik yaşına çatmamış uşaqlar adından kəsilirsə, onların da orada iştirak etməsi bəyəniləndir.
Heyvanı kəsməzdən əvvəl aşağıdakı duanı oxumaq müstəhəbdir:
“Allahu əkbər, Allahu əkbər, Allahu əkbər və lilləhil həmd. Bismilləhir-rahmənir-rahim. İnnə saləti və nusuki və məhyəyə və məmti lilləhi rabbil aləminə lə şərikələhu və bizəlikə umirtu və ənə minəl-muslimin”.
Mənası: "Allah böyükdür və bütün həmdlər Ona məxsusdur. Dünyada möminə də, kafirə də rəhmi gələn, Axirətdə isə yalnız möminlərə mərhəmət edən Allahın adı ilə qurbanımı kəsirəm. Mənim namazım, ibadətim, həyatım və ölümüm aləmlərin Rəbbi olan Allahın ixtiyarındadır. Onun heç bir şəriki yoxdur, mənə Allahın təkliyini iqrar etmək əmr olundu və mən müsəlmanlardanam."
Daha sonra Peyğəmbərə ﷺ salavat oxumaq müstəhəbdir:
“Allahummə salli alə səyyidinə Muhəmmədin və ələ əli səyyidinə Muhəmmədin və səllim”
Mənası: "Allahım, ağamız Muhəmmədə və onun ailəsinə xeyir-dua və salam yetir!"
Əgər "Kəma salleytə" (İbrahimiyyə) salavatını oxusanız, bu daha əfzal olar.
Daha sonra:
“Allahu əkbər, Allahu əkbər, Allahu əkbər, Allahummə həzə minkə və ileykə fətəqabbəl minni”
Mənası: "Allahım! Bu qurbanlıq heyvanı Sən vermisən, mən də onu Sənin rızan üçün kəsirəm, onu məndən qəbul elə!"
Bu əməllər sünnədir, lakin qısa olaraq "Bismilləhi, Allahu əkbər" demək də sünnənin yerinə yetirilməsi üçün kifayətdir.
Üç imamın (Əbu Hənifə, Malik, Əhməd) məzhəbinə görə, əgər kəsim zamanı qəsdən "Bismilləh" deyilməzsə, həmin heyvanın ətini yemək haramdır. Buna görə də İmam əş-Şafii məzhəbinin ardıcılları üçün də "Bəsmələ" çəkmədən heyvan kəsmək bəyənilmir (məkruhdur).
Unudaraq "Bəsmələ"siz kəsilən heyvanın ətini yemək isə halaldır.
Həmçinin, əgər heyvanın xeyrinədirsə (faydalıdırsa), onun yununu qırxmaq da olar. Məsələn, yaz və yay aylarında heyvanın yunu çox olduqda və qurban bayramına hələ xeyli vaxt qaldıqda yunun qırxılmasına icazə verilir; çünki qırxıldıqdan sonra heyvanın vəziyyəti yaxşılaşır və əti daha keyfiyyətli olur. Qırxılmış yunu sədəqə olaraq paylamaq sünnədir. Əgər qırxılmağın heyvana bir faydası yoxdursa, yun qırxılmır. (“əl-Fiqhu əl-İslami və ədillətuhu”, 4-cü cild, səh. 2732–2738).
