Гибләнин мүәјјән едилмәси

Гибләнин мүәјјән едилмәси

Гиблә мүхтәлиф үсулларла мүәјјән едилир.

Биринҹи үсул: 1. Кәбәни өз ҝөзләри илә ҝөрмәк вә ја она тохунмаг (кор инсана мүнасибәтдә) имканы олдугда Гиблә визуал олараг мүәјјән едилир. 2. Бир чох инсанын нәсилдән-нәслә өтүрүлмүш һекајәтинә әсасән сүбут олунмуш, Пејғәмбәрин ﷺ Мәдинә мәсҹидиндә, јәни Ровзәдә намаз гылдығы јерә бәнзәр дивар ојуғуну (меһрабы) ҝөрмәк вә ја тохунмаг имканы. 3. Инкаредилмәз дәлил тапмаг. Мисал үчүн, о, Мәккәнин әл-Һарам мәсҹидиндә намаз гылынан јери ҝөрүр. 4. Доғру данышан адамын дедикләри вә ја нәсилдән-нәслә өтүрүлән ја да салеһләрин бу тәрәфә дөнәрәк намаз гылдығыны ҝөрән. Бу тәрәф елә Гиблә олаҹаг. 5. Өзүнүн јашадығы јердә Гиблә тәрәфини мүәјјәнләшдирә билән адам үчүн Гүтб улдузуну ҝөрмәк.

Икинҹи үсул: Мүвафиг биликләрә саһиб олан вә дәстәкләнән етибарлы шәхсләрин дедикләринә истинад. Мәсәлән, шәхс дејир: “Мән Кәбәни вә ја ојуғу, ја да Шимал улдузуну ҝөрүрәм”, әҝәр о, бу улдуз васитәсилә Гибләни  мүәјјәнләшдирә билирсә вә ја мүәјјән бир истигамәтә дөнәрәк намаз гылан бир чох нәсил ҝөрмүшсә. Гибләни компасла мүәјјән етмәк дә бу үсула аиддир. Бу ики үсул ону диҝәр әламәтләрлә мүәјјәнләшдирмәкдән даһа етибарлыдыр (иҹтиһаддыр). Илк методла мүәјјән едә билмәдикләри тәгдирдә икинҹи үсул кифајәтдир.

Үчүнҹү үсул: Гибләдән вә ја меһраб, компас кими диҝәр васитәләрдән бәһс едән бир адам тапмадығы тәгдирдә намаз гылан шәхсин өзүнүн Гибләни  мүәјјәнләшдирмәк үчүн сәј ҝөстәрмәси (иҹтиһад). Һәм дә билән адам тапмаг чәтиндирсә, өзү ону мүәјјәнләшдирмәк һүгугуна маликдир. Ҝөрмә габилијјәтлидирсә вә ону неҹә тәјин едәҹәјини билирсә, шәхс иҹтиһад едир. Әввәлки дәлилләр гүввәдә галмајыбса, һәр фәрз намаз үчүн Гибләни өзү мүәјјәнләшдирмәлидир.

Дөрдүнҹү үсул: Әҝәр о, иҹтиһад едә билмирсә, Гибләни мүәјјәнләшдирмәк үсулларыны билән етибарлы адама гулаг асмаг лазымдыр.

Гибләни мүәјјәнләшдирмәклә бағлы ваҹиб гејдләр

1. Дәлилләрин зәиф олдуғу, јәни Гибләни мүәјјәнләшдирмәк үчүн јетәрли олмадығы һал истисна олмагла, башгасынын сөзүнә әмәл етмәк олмаз.

Јухарыда дејиләнләрә әсасән, Гибләни өзү мүәјјәнләшдирә билән шәхсин башгасына етибар етмәјә һаггы  јохдур.

Әл-Һарам мәсҹидинин ичәрисиндә вә ја меһрабынын дүзҝүн гурашдырылдығы мәсҹиддә вә ја евин дамында вә ја ичәрисиндә олан, пәнҹәрәләриндән Кәбә вә ја меһрабын ҝөрүнә биләҹәјини ҝөрән, Гибләни мүәјјәнләшдирмәк үчүн башгасынын сөзләринә әмәл едә билмәз, һәтта әҝәр  бу барәдә мәлуматы олан башга шәхс сөзләри тәватүр дәрәҹәсинә чатана гәдәр, ја да бу шәхс салеһ дејилсә, бу вәзијјәтдә онун сөзүнә әмәл етмәк олар.

Јухарыда имам әл-Зәһабидән дејилмишди ки, Гибләнин мүәјјәнләшдирилмәси илә бағлы етибарлы адамын сөзүнә әмәл етмәк вә ја дүзҝүн гурулмуш меһрабы изләмәк олар.

Әш-Шәвбиридән нәгл олунуб: “Өзү тәрәфләри гарышыг саланда вә Гиблә ја да меһрабы ҝөрмәк имканы олмајанда, јухарыда хатырладығымыз кими, меһрабы ҝөрдүјүнү иддиа едән салеһ инсанын сөзүнә әмәл етмәк лазымдыр.  Вә ја Кәбәни өзүнүн ҝөрмәк имканы вар, анҹаг чәтинликләрлә. Бу һалларда биликләринә әсасланараг Гиблә һаггында “Мән Кәбә вә ја меһрабы ҝөрүрәм” дејән етибарлы инсанын сөзүнә әмәл едә биләр”. Белә һалларда намаз гылан шәхс һәтта кичик чәтинлик олса да, Кәбәни өз ҝөзләри илә ҝөрмәјә вә ја   мәсҹидә ҝирмәјә чалышмамалыдыр.

Дүзҝүн, чәтинликләрсиз гурулмуш Кәбәјә вә ја меһраба тохунмаг имканы варса, кор вә гаранлыгда олан мүтләг буну етмәлидирләр, вә әҝәр сөзләриндә етибарлы бир инсанын данышығы кими дәгиглик јохдурса ја да бу она тәватүр үсулу илә чатыбса, башга адамын сөзүнә әмәл етмәк кифајәтдир. Әҝәр мәсҹиддә адам чохлуғу сәбәбиндән Кәбәјә вә ја меһраба тохунмаг она чәтиндирсә, онда ибн Гасимин дедији кими, Кәбәнин һансы тәрәфдә олдуғуну сөјләјән адамы изләјә биләр.

“Фәтәви әр-Рәмали” китабында дејилдији кими, Гибләни өзү мүәјјәнләшдирмәјә чәтинлик чәкәндә намаз гылан адамлара тохунмаг кифајәтдир.

Кор вә ја там гаранлыгда олан мүсәлман јалныз һисс етмәклә әлдә едилән мәлуматлары нәзәрә алмалы вә ја етибарлы бир инсанын ҝөстәришләринә әмәл етмәлидир.

Һәмчинин әҝәр о, намаз гылан шәхси күрәји өзүнә тәрәф ҝөрсә, бу елә Гибләдир вә ја Гиблә һаггында чох сајда инсан данышмышдыр. Әҝәр өзүнә ону мүәјјәнләшдирмәк чәтиндирсә, етибарлы адамын сөзләринә әмәл едә биләр вә ја намаз гылан инсанлара тохунмаг кифајәтдир.

2. Ев саһибинин һекајәси, Гибләнин јерини Гүтб улдузу вә ја дүзҝүн гурулмуш меһраб илә мүәјјән етдијини билирсә, ев саһибинин дедији иҹтиһад гаршысында даһа чох чәкијә маликдир. Әҝәр онун өз иҹтиһадына истинад етдијини вә ја ону мүәјјәнләшдирмәкдә шүбһәләндијини биләрсә, онда онун сөзүнә етибар етмәјә һаггы јохдур, анҹаг баҹарырса, өзү иҹтиһад етмәлидир. Әҝәр о, иҹтиһад етмәји билмирсә, онун ардынҹа ҝетмәк һүгугуна маликдир.

Әш-Шәркави дејир: “Гибләјә мүнасибәтдә ев саһибинин сөзүнә мүтләг әмәл етмәк лазымдыр”.

3. Гибләни мүәјјәнләшдирмәк үчүн дәлилләр чохдур, ҝүнәш, ај, улдузлар, дағлар, күләкләр беләләридир.

Онлардан ән ҝүҹлүсү Гүтб улдузудур. Дүнјанын мүхтәлиф јерләриндә о, Гибләјә мүнасибәтдә мүхтәлиф ҹүр јерләшмишдир.

Шәхс Гибләни бу әламәтләрлә мүәјјән едә биләндә, башгасынын Гибләнин һарада олдуғуну дәгиг билдијинә әмин олмадыгҹа, онун ардынҹа ҝедә билмәз.

Әҝәр о, иҹтиһадсыз намаз гылыбса, о заман намазын әвәзини өдәмәлидир (јәни гәза етмәлидир), әҝәр һәтта һаглы олса да. Әҝәр намаза вахт чох аз галыбса, јәни иҹтиһад үчүн вахт јохдурса, о заман истәдији кимсәни изләјир вә намазы гајтармыр.

Евдә вә ја јолда олан шәхс арасында бу мәсәләдә фәрг јохдур.

Алим Гәлјүби “Ҹәлал” китабына әсасланараг дејир: “Әҝәр шәхс евдә вә ја ҝетдији јолда дүзҝүн гурашдырылмыш меһраб тапыбса вә ја Гибләни дәгиг билән ән азы бир нәфәр тапыбса, онда бу һалда Гибләнин һарада олдуғуну өјрәнмәк мәҹбуријјәтиндә дејил, бүтүн диҝәр һалларда Гибләни мүәјјәнләшдирмәк лазымдыр.

“Бүшра әл-кәрим” китабынын мүәллифи дејир: “Бир чох мүсәлман өлкәләриндә Гибләнин һансы тәрәфдә олдуғу мүәјјән едилиб вә Гибләнин билинмәдији вә ја бу әразинин сакинләринин динә етинасыз јанашдығы үчүн мүәјјәнләшдирилмәсинин шүбһә доғурдуғу јерләрдән башга дәлилләри өјрәнмәк лазым дејил.

4. Әҝәр вахт јахындырса вә иҹтиһад үчүн вахт јохдурса вә ја булудлар вә ја гаранлыг сәбәбиндән бу мүмкүн дејилсә, дәлилләр бир-биринә зиддир вә ја инанмаг олан бир адам тапмајыбса, о заман намазын башланғыҹ вахтына һөрмәт ҝөстәрәрәк истәдији тәрәфә чеврилиб намаз гылыр вә сонра мүтләг гәза едир.
5. Јол гыса олса да, әксәр алимләрин ардынҹа, иҹазә верилән сәфәрдә олан кәс арзуолунан (нафилә) намазда Гибләјә тәрәф дөнмәдән намаз гыла биләр.

Әҝәр адам пијада ҝедирсә, дөрд һалда мүтләг Гибләјә тәрәф дөнмәлидир:

а). Нијјәт заманы.

б). Рүку (тәзим) заманы.

в). Сәҹдә заманы.

г). Ики сүҹуд арасында отуранда.

Бу һалларда о, ҝәзә билмәз, бу һәрәкәтләри етмәк үчүн мүтләг дајанмалыдыр.

Ајдын чәтинликләр (шиддәтли палчыг, јағыш вә ја гар) варса, сәјјаһ үчүн ишарәләрлә сүннә намазы гылмаг кифајәтдир.

Дөрд һалда ҝетдији истигамәтә јөнәлә биләр:

а). Дурма.

б). Дүзәлмә.

в). “әт-Тәшәһһүд” охунушу.

г). Салам дејәркән.

Һәр бир намазын шәрти, бөјүк тәһлүкә һаллары истисна олмагла, јухарыда гејд едилдији кими намазын фәрз вә ја арзуолунан олмасындан асылы олмајараг Кәбәјә тәрәф јөнәлмәкдир. Онда Гиблә вә ја һәр һансы башга истигамәтә дөнәрәк баҹардығы кими намаз гылыр, истәр пијада ја да атлы олсун. Ҝәмидә үзән (капитандан башга) бүтүн намаз заманы бунун үчүн һеч бир манеә олмадыгда Гибләјә тәрәф дөнмәлидир, әҝәр чәтиндирсә, онда мүтләг дејил, нијјәти сөјләмәк истисна олмагла. Ҝәми капитаны, һәтта нијјәти формалашдыраркән белә Гибләјә тәрәф дөнмәдән намаз гылмаг һүгугуна маликдир.

Һәр һансы диҝәр нәглијјат васитәсиндә ҝедән адам, чәтин дејилсә, нафилә намазларында Гибләјә тәрәф дөнмәли вә бүтүн рүку вә сәҹдәләри она јөнәлтмәлидир. Әҝәр чәтиндирсә, нијјәтдән башга буну етмәк лазым дејил, әҝәр бу да чәтиндирсә, онда о да лазым дејил.