Әрин вәфатындан сонра иддә вә јас

Әрин вәфатындан сонра иддә вә јас

әввәли гәзетин өтән сајында

Јас сахламағын шәртләри

Јас, мәрһум әринин һәтта әҝәр онунла интим јахынлығы олмаса да, гануни Шәриәт евлилијинә ҝөрә әрдә олмуш, ағлы башында олан дул мүсәлман гадын үчүн зәруридир.

Бундан әлавә, әри натамам бошанма вердији гадын да (јәни биринҹи вә ја икинҹи бошанма ки, онлардан сонра издиваҹын бәрпасы мүмкүндүр) һәмчинин әринин вәфатындан сонра иддә дөврүндә һәр һалда һәлә дә әринин арвады олдуғу үчүн јасла әлагәли шәртләрә риајәт етмәлидир. Анҹаг бу гајда, әрләри онлара үчүнҹү, сон бошанма вердикдән сонра иддә мүддәтинә риајәт едән гадынлара шамил едилмир.

Әрләри өлән гадынлара гојулан мүәјјән гадағалар вар. Бу гадағалара риајәт етмәк гадынын јас тутмасыны ифадә едир. Бу гадағалара иддә дөврүндә, јәни дөрд ај он ҝүн әрзиндә вә ја көрпәнин доғулмасына гәдәр риајәт едилмәлидир. Бу мүддәт әрзиндә әри өлән гадына ону кишиләр үчүн ҹәлб едиҹи едән һәр шеј гадағандыр, чүнки бу дөврдә она әрә ҝетмәјә иҹазә верилмир.

Јасда гадаған олунан шејләрә ашағыдакылар аиддир:

1) кәнар адамларын бахышларыны ҹәлб едән парлаг палтар. Парлаг рәнҝли палтар ҝејинмәк гадағандыр, мәсәлән, парлаггырмызы, гырмызы, һәр һансы диҝәр парлаг чаларлар, мави, ачыг јашыл, сары, јәни.ҝөзәллик үчүн ҝејилән вә диггәти ҹәлб едән һәр шеј. Гара, сүрмәји, түнд гәһвәји вә ја түнд јашыл рәнҝли ҝејимләрә ҝәлдикдә исә, гадаған онлара шамил едилмир, чүнки онлар диггәти ҹәлб етмәк үчүн истифадә едилмир. Јасда ипәк палтар ҝејинмәк гадағандыр, әҝәр онларда ҝөзәллик вурғуланырса вә нахышлара бәнзәр бәзәкләр вә с., әҝәр вурғуланмырса - иҹазә верилир;

2) үз, әлләр, ајаглар кими бәдән һиссәләриндән ҝөрүнәнләри хына илә рәнҝләмәк гадағандыр. Әҝәр палтарын алтындакы рәнҝләнирсә, онда иҹазә верилир. Һәмчинин ҝөзләрә сүрмә чәкмәк гадағандыр-бир сөзлә, гадыны ҹазибәдар вә ширникдириҹи едән һәр шеј гадағандыр. Пејғәмбәр һәдисиндә дејилир: “Әри өлән гадын гырмызы вә сары рәнҝләрлә бојанмыш палтар ҝејинмәмәли, бәзәк әшјалары ҝәздирмәмәли, бојанмамалы вә сүрмәдән истифадә етмәмәлидир”(Әбу Давуд);

3) гызыл вә ја ҝүмүшдән олан һәр һансы бир бәзәк әшјалары, һәтта үзүк дә тахмаг гадағандыр, чүнки Аллаһ Рәсулу ﷺ демишдир: “... бәр-бәзәк шејләри тахмамалыдыр...”. Бу гадаға истәр биләрзикләр, зәнҹирләр вә с. олсун, гызыл вә ҝүмүш бәзәкләрин һәр бир формасына аиддир, бураја һәм дә брилјант, ләл, јагут вә с. кими гијмәтли дашлар да дахилдир. Имам әл-Гәзали јазыр ки, кишиләр кими гадынын ҝүмүш үзүк тахмасына иҹазә верилир.

4) әтир вә әтирли маддәләр. Һәм бәдәнә, һәм дә палтара әтирли маддәләр сүртмәк гадына гадағандыр. Баш вә үз сачларында ароматик (әтирли) вә ја диҝәр формада олан һәр һансы бир јағдан истифадә етмәк дә гадағандыр. Ароматик маддәләр олмајан јағлара ҝәлдикдә исә, онлардан тәкҹә бәдәндә истифадә етмәк олар.

Јасда олан гадына евини, јатағыны вә диҝәр ләвазиматы бәзәмәјә иҹазә верилир, чүнки јас сахламагг бәдәнлә олур. Тәмизлик үчүн она сачларыны дарамаға, дырнагларыны кәсмәјә, чиммәјә, бәдәнин мүәјјән һиссәләриндән түкләри чыхармаға иҹазә верилир.

Јас әрзиндә дул гадын мәрһум әринин евиндә јашајыр, бу евин онун шәхси мүлкү олуб-олмамасындан вә ја иҹарәјә ҝөтүрмәсиндән ја да саһибинин иҹазәси илә мүвәггәти олараг орада јашамасындан асылы олмајараг.

Әҝәр гадын ачыг-ашкар бир ҝүнаһ ишләтмәсә, иддә мүддәти баша чатана гәдәр варисләрин ону кечмиш әринин евини тәрк етмәјә мәҹбур етмәсинә иҹазә верилмир, чүнки Гуранда Уҹа Аллаһ бујурмушдур (мәнасы): “... [Бошанмыш өврәтләри] онларын евләриндән чыхартмајын вә ачыг-ашкар ијрәнҹ ишләр ҝөрмәдикләри тәгдирдә гој өзләри дә чыхмасынлар. Бунлар Аллаһын һүдудларыдыр (һөкмләридир)...” (“Әт-Талаг” сурәси, ајә 1). “Ијрәнҹлик” сөзү онун гәјјумларына гаршы кобуд давранмадығы, онлары тәһгир етмәдији вә ја бу ҹүр нараһатлыға сәбәб олмадығы тәгдирдә нәзәрдә тутулур.

Дул гадынын әринин евини тәрк етмәк вә башга јашајыш јеринә кечмәк һүгугу ашағыдакы һалларда вардыр: евин дағылаҹағындан вә ја су алтында галаҹағындан горхурса, ја да евинин јанында јашајан кафирләрдән горхурса, вә ја гоншуларындан зәрәр алырса, ја да гоншулар ондан зәрәр алыр вә с.; евин иҹарә мүддәти битибсә вә ја евин саһиби ону говурса, ја да евин саһиби онунла мүгавиләни узатмаг истәмирсә вә ја ондан артырылмыш һагг тәләб едирсә вә бу мәнзили иҹарәјә ҝөтүрмәк имканы јохдурса. Бу һалларда дул гадынын әри илә бирликдә јашадығы евдән башга бир евә вә ја мәнзилә көчмәси үчүн тутарлы сәбәбләр вар.

Иддә дөврү әрзиндә гадынын өз ишләри үчүн ҝүндүз евдән чыхмаг һүгугу вар. Бунунла бирликдә, ҝеҹә евдән чыхмаға еһтијаҹ олмадан һаггы јохдур, чүнки ҝеҹә - пислик вә әхлагсызлыг вахтыдыр, ҝүндүз исә лазыми ишләр, әмәк вә тиҹарәт үчүн ајрылмышдыр. Дул гадын өзү үчүн пул газанмалыдырса вә онун тәминатыны өз үзәринә ҝөтүрмәјә бир адам јохдурса, газанмаг үчүн о, ҝүндүз евдән чыхмаг һүгугуна маликдир, анҹаг ҝеҹәләри јалныз мәрһум әринин евиндә кечирмәлидир.

Јас тутмағын һикмәти

Гадын јас тутараг мәрһум әринә еһтирам ҝөстәрир вә севдији вә јахын адамыны итирдијинә ҝөрә кәдәрләнир. Шүбһә јохдур ки, евлилик һәм инсанын мәнәви, һәм дә дүнјәви һәјатына аид олан Рәббин мәрһәмәтидир, һәјат јолдашыны итирмәк исә - һәр инсаны вә һәр гадыны кәдәрләндирән бөјүк бир бәдбәхтликдир. Ахы, аилә һәјаты она бир чох истәкләрини иҹазә верилән шәкилдә тәмин етмәк, иффәтини горумаг вә ҝүнаһлардан чәкинмәк имканы верир, она севимли дост илтифаты верир, ону өзү рузи ахтарма еһтијаҹындан азад едир. Анҹаг әринин өлүмү илә бүтүн бунлар кәсилир вә буна ҝөрә дул гадын иткисинин ағырлығыны вә кәдәрини вурғуламаг үчүн јас тутмалыдыр. Ҝејимләрдән вә тезликлә издиваҹдан имтина едәрәк дул гадын әринин валидејнләри вә гоһумларынын һиссләринә һөрмәт ҝөстәрир.

Матәм мүддәти битдикдән сонра гадынын мәрһум әриндән һамилә олуб олмадығы ајдын олур. Дөрд ајлыг инкишафдан сонра, артыг мәләк дөлә руһ вердикдә о, ана бәтниндә һәрәкәт етмәјә башлајыр.

Һәтта әҝәр биз јас һаггында ганунун бүтүн һикмәтини билмәсәк дә, Јарадана вә Гијамәт ҝүнүнә инанан һәр кәс Уҹа Аллаһа вә Онун Елчисинә итаәт едәрәк она риајәт етмәлидир.