Әрин вәфатындан сонра иддә вә јас сахламаг
Әрин өлүмүндән сонра иддә о демәкдир ки, әри вәфат едән гадынын һамилә олмадығы тәгдирдә әринин өлүмүндән сонра ај (гәмәр) тәгвими илә дөрд ај он ҝүн кечмәмишдән әввәл әрә ҝетмәсинә иҹазә верилмир. Әҝәр һамиләдирсә, һамиләлик боју о, әринә јас тутмалыдыр.
Бүтүн мүсәлман гадынларын вә мүсәлманларын билмәли олдуғу јас сахламағын мүәјјән шәртләри вар. Бу мөвзуда бир чох суаллар верилир, чүнки әксәр инсанлар үчүн о, хүсусән дә мүасир дөврдә ајдын дејил.
Әрәб сөзү “һидәд” (матәм, јас) “гадаған, рәдд, имтина” мәнасыны верир ки, бу да јасда олан гадынын әввәлләр иҹазә верилән бир чох шејдән имтина етмәли олдуғуну ҝөстәрир. Шәриәтдә “һидәд” сөзү дејиләндә, әри өлән гадынын јени евлилијинә сәбәб олан вә она јад кишиләрин диггәтини ҹәлб едән һәр шејдән чәкиндији, јәни: зәриф палтар ҝејинмир, бухур вә сүрмәдән истифадә етмир, еһтијаҹ олмадан евдән чыхмыр, вахт мүддәтини (јәни иддә вахтыны) нәзәрдә тутур. Бүтүн бунлар о демәк дејил ки, о, тәкҹә гара палтарда ҝәзмәлидир.
Иддә вә матәмә риајәт етмәк, әр вә арвадын ҹинси әлагәдә олуб-олмамасындан асылы олмајараг әрләри өлән бүтүн гадынлар үчүн зәруридир. Аллаһ-Тәала Гуранда белә бујурмушдур (мәнасы): “Әҝәр сизләрдән һәр һансы бириниз вәфат едиб өзүндән сонра зөвҹәләр гојарса, онлар (әрә ҝетмәдән)дөрд ај он ҝүн ҝөзләмәлидирләр...” (“Әл-Бәгәрә” сурәси, ајә 234).
Беләликлә, әрләри өлән арвадлар иддә вахтыны ҝөзләмәли вә дөрд ај он ҝүн јас тутмалыдырлар. Јухарыда ҝөстәриләнләр һамилә гадынлардан башга јашындан, һејз ифразларындан, әри илә ҹинси јахынлығы олуб-олмамасындан асылы олмајараг гадынлара аиддир.
Әҝәр гадын һамиләдирсә, әринин вәфатындан сонра ушаг доғулана гәдәр ҝөзләмәлидир.
Гурани-кәримдә бујурулур (мәнасы): “...Һамилә оланлар үчүн исә мүәјјән олунмуш мүддәт - онлар бари-һәмлини јерә гојдугларына гәдәрдир. Ким Аллаһдан горхса, Аллаһ онун ишини аванд едәр” (“Әт-Талаг”сурәси, ајә 4).
Әнсарлардан бири (Пејғәмбәр дөврүнүн Мәдинә мүсәлманлары) демишдир ки, Өмәр ибн әл-Хәттаб она дејиб: “Әҝәр гадын әринин ҹәсәди һәлә дәфн олунмамыш вә јатагда јатдығы заман доғубса, о һәр һалда артыг јенә дә азаддыр”.
Дул галмыш мүсәлман гадынын јенидән евләнмәк һүгугу олмадығы иддәнин мүддәти әринин өлдүјү ҝүндән башлајыр, һәтта әҝәр онун өлүм хәбәри она сонрадан чатмышса да. Әввәлләр гадынын әринин өлүмүндән сонра ҝөзләмәли олдуғу мүддәт там бир ил иди, сонра исә Аллаһ ﷻ ону дөрд ај он ҝүнә ендирди.
Јухарыда дејиләнләрин һамысы әрләри өлән гадынлара аиддир. Әрләри дејил, јахын гоһумлары өлән гадынлар тәрәфиндән јас тутулмасына (һидәдә) ҝәлдикдә исә, онлара әриндән башга һеч кимә үч ҝүндән чох јас тутмаларына иҹазә верилмир.
Билдирилир ки, Пејғәмбәрин зөвҹәси Үмму Һәбибә демишдир: “Мән Аллаһ Рәсулунун белә дедијини ешитмишәм: “Аллаһа вә Гијамәт ҝүнә инанан гадынын әриндән башга мәрһума үч ҝүндән артыг јас тутмасы (һидәд) иҹазә верилмәздир, әринә јас дөрд ај он ҝүн тутулмалыдыр” (әл-Бухари).
Бу һәдисдә ики нөв јасдан бәһс олунур:
1) әриндән башгасына јас. Ону јалныз үч ҝүн сахламаг олар вә диндар гадын ону даһа узун мүддәт тутмамалыдыр
2) мәрһум әр үчүн јас. Һамилә олмајан гадын үчүн бу мүддәт дөрд ај вә он ҝүндүр, һамилә гадынлар үчүн - ушағын доғулмасына гәдәр.
Әҝәр әринин өлүмүндән сонра гадын, Уҹа Аллаһын әмриндән хәбәрсиз олдуғу үчүн вахтындан әввәл јасдан чыхыбса (јәни бәзәк, ҝејим, евдән чыхма вә с. гадағалара әмәл етмирсә), бу она бағышланыр. Әҝәр о, буна шүурлу шәкилдә ҝетмишсә, онда ҝүнаһ етмишдир. Мүддәт битәндә о, матәмин (һидәдин) бурахылмыш ҝүнләрини долдура билмәз, чүнки Јараданын ҝөстәришини јалныз бунун үчүн ајрылмыш вахтда јеринә јетирмәк олар. Иддәјә риајәт етмәмәјә вә мүәјјән олмуш мүддәт баша чатана гәдәр әрә ҝетмәјә ҝәлдикдә исә, бу издиваҹ етибарсыз сајылыр.
Ҹаһиллијјәт дөврүндә (јәни Исламдан әввәл) гадын бир ил јас тутурду. О, кичик бир евдә тәнһалашыб өзүнә әзаб верәрәк бүтүн зөвгләрдән имтина едирди. О, чиммир, дырнагларыны кәсмир, пис палтар ҝејир вә нәтиҹәдә белә чиркин шәкилдә адамларын јанына чыхырды. Вә илин сонунда јасдан чыхмаг истәјәндә пејин атырды ки, бу да онун азад олмасы демәк иди.
Арвадынын вә ја диҝәр јахын гоһумларынын өлүмүндән сонра әрә јас тутмаг вәзифәси гојулмур вә әҝәр она белә бир бәдбәхтлик үз версә о, истәдији вахт евләнә биләр.
Мүасир дөврдә мәшһур инсанларын вә ја мүһүм дөвләт хадимләринин өлүмү мүнасибәтилә үч вә ја даһа чох ҝүн әрзиндә јас елан етмәк вә бајраглары ендирмәк адәти ҝениш јајылмышдыр. Һәмчинин бир һәфтә, бир ај, 40 ҝүн, 52 ҝүн мүддәтинә саггал сахламаг вә ја кимин – әрин вә ја јахын гоһумун вә саирәнин өлмәсиндән асылы олмајараг бир ил вә ја даһа чох мүддәтә гара палтар ҝејмәк дә јајылмышдыр. Һәм дә мүсәлман гадынлар арасында белә бир фикир ҝениш јајылмышдыр ки, әринә јас тутан гадынын ҝүзҝүјә бахмаг, киши нитгини ешитмәк, һәтта әҝәр буна еһтијаҹ олса белә кишиләрлә данышмаг һүгугу јохдур вә с. Бүтүн бунларын вә даһа чох шејин Шәриәтә аидијјәти јохдур вә ҹәфәнҝијат (бидәт) вә јениликдир. Һеч шүбһәсиз ки, бу, Ислам дининин һөкмләри илә үст-үстә дүшмүр.
Биз артыг гејд етдик ки, матәм јалныз әринин вә ја диҝәр јахын гоһумунун өлүмү мүнасибәтилә гадынлара вә јалныз Шәриәт тәрәфиндән мүәјјән едилмиш мүддәт вә формада олмалыдыр. Јасын мүәјјән мүддәти вар вә ону узатмаг олмаз. Башга ҹүр јаслара ҝәлдикдә исә, онлар ганунсуздур вә һеч бир әсасы јохдур. Нә мүгәддәс Гуранда, нә Мүһәммәд Пејғәмбәрин ﷺ һәдисләриндә, нә салеһ сәһабәләрин мүлаһизәләриндә, нә дә дөрд мәзһәбин илаһијјат китабларында бу ҹүр јасларын елан едилмәсинә сәбәб олаҹаг бир шеј јохдур. Бу адәт кафирләрдән ҝөтүрүлмүшдүр вә, мәлум олдуғу кими, Бөјүк Аллаһын дини мүсәлманларын онлара бәнзәмәсинә иҹазә вермир.
давамы вар...
