İslamda həyatda ikən qarşılıq verilməsi prinsipi
Müasir düşüncə tərzinə malik olan və insan sivilizasiyasının gələcəyi barədə düşünmə qabiliyyəti olan hər bir insan üçün Qərb xristianlığının faciəsi kədərli bir hadisədir.
Uca Allahın elçisi – İsa *** tərəfindən gətirilən təlim, hansı ki Avropa mədəniyyətinin yaranması və inkişafına zəmin yaratmışdı, bu gün faciəvi bir hala çevrilmişdir. Daim skandallar baş verir: məsələn, Almaniyadan olan bir yepiskop özünün qeyri-ənənəvi cinsi meyllərini etiraf edir, yaxud Roma Papasının aparatından xoşagəlməz xəbərlər yayılır. Biz katolisizmin bu kədərli sonu üzərində sevinmək niyyətində deyilik, çünki хristiаnlıq – Аllаhın mоnоtеizm (tәkаllаhlıq) dinidir
Biz bu hadisələrə diqqət yetirməklə, keçən əsrin ikinci yarısında başlayan İslam dirçəlişi fenomenini anlamağa çalışırıq. Bu dirçəlişin fonunda imamlar və şeyxlərin əxlaqsız davranışları nadir və istisna hallar kimi görünür.
Bizim fikrimizcə, katolisizmin faciəsinin əsas səbəbi, insan həyatında maddi amillər üzərində mənəviyyata üstünlük verilməsi olmuşdur. Yəni, əxlaqi tərbiyə üsulları hüquqi (qanuni) ənənələri tamamilə əvəz etmişdir. Bu isə real həyatda o demək idi ki, xristianlar ilahi qanunların pozulmasına görə heç bir məsuliyyət daşımırdılar. Yeganə istisna — müxtəlif dini sapmalar (yəni bidətlər və ya "yalançı firqələr") idi. Bu cərəyanların davamçıları kilsə məhkəməsindən sonra məhv edilirdilər. Bu cür praktika isə belə izah olunurdu ki, katolikliyə qarşı olan bu bidətçi ideoloqlar Roma Papasının milyonlarla mömin üzərindəki mütləq hakimiyyətinə təhlükə yaradırdılar.
Peyğəmbər Musaya *** Allah tərəfindən verilmiş On Əmrin pozulmasına görə cəza isə yalnız dünya həyatından sonra, axirətdə veriləcəkdi. İnsanın nəfsi isə daim ilahi qayda və qadağaları pozmaq üçün bəhanə və yollar axtarır. İki min il ərzində milyonlarla xristian ilahi qanunları arxayınlıqla pozublar, çünki Qiyamət Gününün nə vaxt gələcəyi bilinmir, hətta onun gerçəkliyinə inam da zəifdir. İnsan isə həyatın ləzzətlərini burada və indi əldə etmək istəyir. Məhz buna görə də katolik Fransada “Zina etmə!” əmrinə baxmayaraq fahişəlik geniş yayılıb, Amerikada isə insanlar “Şənbə gününü yad et və onu müqəddəs say!” əmrini pozaraq, daim pul üçün işləyir, istirahət bilmirlər. Biz “Oğurluq etmə!” əmrinin kütləvi şəkildə pozulmasından danışmırıq belə, çünki Qərb kapitalizminin özü də başqasının malını zorla ələ keçirmədən meydana gələ bilməzdi.
İslamda isə vəziyyət tamamilə fərqlidir. Burada cəzanın qaçılmazlığı prinsipi aydın şəkildə qeyd olunur. Bu prinsipə əsasən, insanların pis əməlləri dərhal ümmətin (İslam cəmiyyətinin) reaksiyasına səbəb olur. İlahi əmr və qadağalarla müsəlman əxlaqı arasında möhkəm bağlılıq, və əməllərə görə dərhal qarşılıq verilməsi, şərin qarşısını almaq üçün ən real və təsirli vasitələrdən biridir. Hər bir müsəlman bilir ki, etdiyi pis əməlin cəzası dərhal veriləcəkdir. Bu dünyada cəzadan qaçmağa ümid yoxdur, bu səbəbdən müsəlmanlar ananın südü ilə birgə öyrənirlər ki, oğurluq etmək, zina etmək, aldatmaq, söyüş söymək, içki içmək və s. olmaz.
Beləliklə, ilahi qaydaların və normaların pozulmasına görə qaçılmaz cəza prinsipi, əxlaqın formalaşmasında və tərbiyədə ən təsirli metodlardan biri sayılır. Bundan əlavə, təkcə oğurluq, sərxoşluq və ya ailə borclarının pozulması kimi zahiri əməllər deyil, ruhi və mənəvi səviyyədə baş verən pozuntular da qınanır. Aşağıda verilən hədis isə məhz belə daxili əxlaqi pozuntulara həsr olunub.
Müaz ibn Cəbəldən **** rəvayət olunur ki, Allahın Elçisi ** belə buyurmuşdur:
«Kim din qardaşını bir günahına görə (hansı ki, o artıq bu günaha görə Allaha tövbə etmişdir) utandırarsa, özü də o günahı etmədən ölməz».
(İmam Əhməd, Tirmizi)
Beləliklə, həqiqi bir müsəlman öz hisslərini və doğuşdan gələn xarakter xüsusiyyətlərini nəzarətdə saxlamalıdır. Bəli, bu asan deyil, lakin biz Rəbbimizdən, inşəAllah, əbədi nemət və mərhəmət ümid edirik. Bu hədisdə haram əməlin cəzasının bu dünyada qaçılmaz olması xüsusilə vurğulanır. Bu mühüm məqamı yaxınlarını tənqid etməyə həvəslə yanaşan qardaş və bacılarımız əbədi yadda saxlamalıdırlar – və bu, yalnız əməlləri pis olanlara qarşı deyil, ümumiyyətlə hər cür tənqid üçün keçərlidir. Onların bəraət gətirmək üçün dedikləri “Axı o (və ya o) həqiqətən də günah edir” kimi sözlərin heç bir əsası yoxdur. Hədis məhz bu cür bəhanələrin əsassız olduğunu göstərir. Hər cür söyüş, tənqid, başqalarını və ya cəmiyyətin vəziyyətini pisləmək – bu dünyada və axirətdə cəzaya səbəb ola bilər.
Növbəti hədis də müsəlmanların əməllərinə qarşı Uca Allahın dərhal və ədalətli münasibətini xatırladır. Burada “nə vaxtsa cəzalanarsan” kimi qeyri-müəyyənlik yoxdur.
Cərir **** rəvayət edir ki, o, Allah Rəsulunun ** belə buyurduğunu eşitmişdir:
«Başkalarına rəhm etməyənə, rəhm olunmaz; bağışlamağı bacarmayan, bağışlanmaz».
(İmam Əhməd)
Bu hədis əldə edilən “əməlin qarşılığının” bu dünyada gecikmədən verildiyini açıq şəkildə göstərir. Cəza qeyri-müəyyən gələcəyə saxlanmır – rəhm etməyən insan bu dünyada da başqalarının rəhmindən məhrum qalır, insanlara qarşı bağışlayıcı olmayan özü də bağışlanmır. Məhz İslamın bu ilahi qanunu müsəlmanların tərbiyəsində, əxlaq normalarının formalaşmasında və doğru yolda sabit qalmasında tarix boyu mühüm rol oynamış və oynamaya da davam edir.
Günah və haram əməllərə görə bu dünyada da qaçılmaz cəzanın olduğunu biz Müqəddəs Qurani-Kərimin ayələrində də aydın şəkildə görə bilərik. Məsələn, "Ali-İmran" surəsində Uca Allah möminlərə belə xitab edir:
(Məna olaraq):
"Siz Cəhənnəm odunun kənarında idiniz, və Uca Allah sizə iman bəxş edərək sizi ondan (Cəhənnəmdən) xilas etdi. Beləcə, Allah sizə Öz ayələrini açıq şəkildə izah edir ki, doğru yolla gedəsiniz və hər iki dünyada xoşbəxt olasınız! Qoy sizin aranızda elə bir ümmət (cəmiyyət) olsun ki, yaxşılıqları əmr etsin, pisliklərdən çəkindirsin. Məhz onlar hər iki dünyada səadətə qovuşanlardır!"
(Ali-İmran surəsi, 103–104-cü ayələr)
Allah * buyurur ki, Onu qəbul edənlər uçurumun kənarında idilər, yəni burada söhbət həmin müsəlmanların dünya həyatındakı vəziyyətindən gedir. Müqəddəs Kitabın ayə və surələrində qeyd edildiyi kimi, ölüm və Qiyamət Günündən sonra Uca Allah günahkarları qurtarmayacaq, çünki onlar öz əməllərinin nəticələri barədə saysız-hesabsız xəbərdarlıqlar alıblar. Burada isə Allah bildirir ki, O, iman gətirənləri günah işlər görməyə yaxınlaşdığı anda, yəni uçurumun kənarına çatanda onları qurtardı. Yəni, Rəbb onları doğru yola yönəlmək, Allahın mərhəmətini qazanmaq və axirətdə əbədi xoşbəxtliyə nail olmaq üçün qurtardı. Bizim fikrimizcə, bu və digər ayələrdə söhbət haqsızlığa və günaha görə insanın dünya həyatında da cəza alması prinsipindən gedir.
Buradan belə nəticəyə gəlmək olar ki, əməlin dünyada qarşılığının verilməsi prinsipi İslamın dialektik təbiətinin sübutudur. Bir tərəfdən, bu, Allahın Əla və Gözəl isimləri əsasında tərbiyə vasitəsilə əxlaqın formalaşdırılmasıdır. Bu isimlər müsəlmanlığın mahiyyəti olan Rəhmlik, Sevgi, Xeyirxahlıq və Səbr ruhunu yaradır. Digər tərəfdən isə, əgər insan bu xüsusiyyətləri könüllü şəkildə tərbiyə etməkdə çətinlik çəkirsə, Allahın dini onları Şəriət vasitəsilə, yəni sərt qayda və üsullarla formalaşdırır.
Bu tamamilə təbiidir, çünki Yaradan ruhlarımızı ziddiyyətli yaradıb. Ruhlar nəfs və ilahi lütfdən ibarətdir, və əgər təbii instinktlərimiz çox güclüdürsə, nəfsin ifratına görə cəzanın prinsipi işləməyə başlayır ki, bizi Cəhənnəm atəşindən qorusun:
"Ya Allah, bizi əbədi əzabdan qoru!"
Müasir müsəlmanlığın sosio-mədəni reallığı, yəni İslamı qəbul edənlərin böyük əksəriyyətinin əxlaqlı insanlar olması və ruhlarını Allah yanında qorumağa qadir olmaları, Uca Allah dininin dialektik təbiətinin əhəmiyyətini sübut edir.
