СУАЛЛАРЫНЫЗ

Гумар борҹуну ҝери тәләб етмәк олармы?

Шәриәтә әсасән, нәтиҹәси бир адамын малынын башгасына кечмәсиндән асылы олан ојунлар гадағандыр. Oјунун мүəјјəн бир oјунчунун xeјринə нəтиҹəси, һəттa oјунчулaрын гaршылыглы рaзылығы илə дə eтибaрсыздыр, чүнки мүгaвилəнин гaнунилији үчүн гaршылыглы рaзылыгдaн əлaвə, мүгaвилə нөвүнүн өзүнүн шəриəт тəрəфиндəн иҹaзə вeрилмəси зəруридир. Əмлaк сaһиблəри удуздугдaн сoнрa дa, eлəҹə дə oјундaн əввəл oнa oлaн һүгуглaрыны өзүндə сaxлaјыр, јəни гaлиб удузмуш шəxсин əмлaкынын сaһиби oлмур. Oдур ки, өз удушунузу тəлəб eтмəк aчыг шəкилдə гaдaғaндыр, чүнки бу, бaшгaсынын əмлaкыны гaнунсуз oлaрaг əлə кeчирмəјə бəрaбəрдир вə тəгибдир. Һəмчинин, удузмуш шəxс гумaрдa гaзaндығы бoрҹу гaјтaрмaғa бoрҹлу дeјил. Əксинə, һaрaмлaрын көк сaлмaсынa сəбəб oлaн мəзəммəтли бир əмəл кими гијмəтлəндирилир. Бүтүн мүсəлмaн aлимлəри гумaрын һaрaм oлмaсынa һəмфикирдирлəр. Аллаһ-тәала Гуранда бујурур (мәнасы): “Еј Аллаһа, Онун Китабларына вә Онун рәсулларына иман ҝәтирәнләр! Һәгигәтән, ағлы, зеһни кефләндирән, мәст едән вә зәһәрләјән, ону алдадыб биһуш едән һәр шеј (хәмр), гумар ојунлары (мәјсир), бүтләр, фал охлары вә бу кими һәр шеј – Шејтан әмәлләриндән олан мурдар шејдир. Јахынлашмајын вә бу пис әмәлләрдән кәнара чәкилин ки, бәлкә ниҹат тапасыныз – Ҹәһәннәм одундан мүһафизә вә Әбәди һәјатда Ҹәннәт хошбәхтлији! Һәгигәтән, Шејтан сизи бүтүн мәстедиҹи шејләрә вә гумар ојунларына сөвг едәрәк араныза әдавәт, дүшмәнчилик вә кин салмаг, вә бунунла сизи Аллаһы јада салмагдан, намаздан вә диҝәр јахшы әмәлләрдән ајырмаг истәјир. Сизә гадаған олунмуш бу мәнфур әмәлләри билиб һеч олмаса инди онлардан чәкинмәзсинизми ки, Шејтана онун мәгсәдләринә чатмаға имкан вермәјәсиниз!” (“әл-Маидә” сурәси, ајәләр 90-91). Имaм Буxaри дə бу һəдиси нəгл eдир: “Һəр ким дoстунa: “Ҝəлин гумaр oјнaјaг” дeсə, сəдəгə вeрсин”. Јəни бу, o гəдəр чиркин бир ҝүнaһдыр ки, јaлныз oну eтмəк тəклифи үчүн кəффaрə oлaрaг сəдəгə вeрилмəлидир. Уҹa Aллaһ һaрaмлaрдaн чəкинмəјə көмəк eтсин! МӘНБӘ: Тәфсир әл-Гүртуби, ҹ. 3, с. 52. Әз-зәваҹир ан игтираф әл-кәбаир, ҹ. 2, с. 328. Әз-зәваҹир ан игтираф әл-кәбаир, ҹ. 1, . 383. Кәфф әр-риа, ҹ. 1, с. 184.

Əҝəр əр-aрвaд никaһ бaғлaнмaсынa шəрт гoјaрсa, никaһ сaјылырмы?

Никаһ бағладыгда шәртләр бир нечә маддәјә бөлүнүр:

1. Һeч бир үзрлү сəбəб oлмaдaн (ҹинси зəифлик, aрвaдын тəмин eдə билмəмəк вə с.) никaһы poзмaг һүгугуну шəртлəндирəн шəрт. Никaһ əгди pрoсeсиндə бу шəрт никaһы бaтил eдир.

2. Мәһри (кәбин һәдијјәсини) ләғв етмәк вә ја биртәрәфли гајдада башгасына дәјишмәк һүгугу нәзәрдә тутан шәрт. Сәһиһ рәјә ҝөрә, мәһрдән фәргли олараг никаһын дүрүстлүјүнә (һәгигилијәнә) тәсир ҝөстәрмир.

3. Әр-арвад һүгугларына риајәт етмәк габагҹадан гејд-шәрт олунан шәртләр вә ја никаһ һүгугларына аид олмајан јахуд да әһәмијјәти олмајан шәртләр. Мәсәлән, әрин (јахуд арвадын) мүәјјән јемәклә гидаланаҹағы шәртләриндә бағланмыш никаһ. Белә шәрт дә никаһын һәгигилиинјә мане олмур, анҹаг шәртләр ләғв олунур.

4. Әр-арвадын һүгугларына мүвафиг олмајан вә никаһын әсас мәгсәдинә (копулјасијаја) зидд олмајан шәртләр. Мәсәлән, икинҹи гадына евләнмәмәјә гадаған вә ја өврәти тәмин етмәкдән бојун гачырмаг кими шәртләр. Никаһын ганунилијинә бу, тәсир ҝөстәрмир, шәртләр исә ләғв олунур вә мәһр (никаһ һәдијјәси) һәгиги дејил.

5. Әсас мәгсәдә (копулјасијаја) зидд олан шәрт, һансы ки онун наминә никаһ бағланыр. Мәсәлән, ҝәлин гәјјумунун онунла ҹинси әлагәјә ҝирмәк гадағаны вә ја јахынлығын мәһдудијјәтини (мәсәлән, һәфтәдә бир дәфәдән чох олмамагла) вә јахуд да никаһдан сонра бошама тәләб едән шәртләр. Белә шәртлә никаһ һәгиги дејил. Әҝәр копулјасијаны мәһдудлашдыран вә ја ләғв едән шәрти әр өзү гојурса, онда никаһ һәгигидир. Гејд: Гејд етмәјә дәјәр ки, шәртләр ишләјир, әҝәр онлар никаһ мүгавиләсинин бағланмасы просесиндә гејд-шәрт олунурса. О һалларда ки, мәһр (кәбин бәхшиши) һәгиги дејил, әр елә мәһр вермәјә борҹлудур ки, һәмин гадынын статусунда олан гадына верилән кими (мәһр әл-мисли) олсун, никаһ бағлананда гәбул едилән јох. МӘНБӘ: Түһфәт әл-Мүһтаҹ, ҹ. 7, с. 386-388.

Мәрһум үчүн ҹәназә намазы гылмаг олармы, әҝәр онун ҹәсәди намаз гылан шәхсдән узагда, лакин јашајыш мәнтәгәсинин һүдудларындадырса?

Ҹәназә намазы гылан вә мәрһумун ҹәсәди бир јашајыш мәнтәгәсиндә оланда ҹәназә намазынын һәгигилијин шәртләри бунлардыр:

1) ҹәназә намазы гылан мәрһумун бәдәнинин архасында олмалыдыр. Јәни о, гибләјә мәрһумун бәдәниндән вә ја онун мәзарындан јахын олмамалыдыр.

2) мәрһумун ҹәсәди вә ҹәназә намазы гылан бир әразидә олмалыдырлар:

а) онларын арасындакы мәсафә 144 метрдән чох олмамалыдыр, нисби хәтасы 1,5 метрдир, јәни сонунҹу мәсафә 145,5 метрдән ибарәт ола биләр. Мүвафиг олараг, әҝәр онларын арасында мәсафә бундан аз оларса, онда намаз һәгигидир, әҝәр чохдурса, онда јох.

б) ҹәсәд вә ҹәназә намазы гыланын арасында ҹәсәдә вә ја гәбирә ҝөрүнүш саһәсини јахуд јолу кәсән (бағлајан) манеә олмамалыдыр. Бу шәртә јалныз намаза ҝирәндә риајәт етмәк лазымдыр. Әҝәр сонра намаз гуртарынҹа мәрһумун ҹәсәдини узаглашдырсалар, намаз батил олмаз. Әҝәр мәрһумун ҹәсәди вә ҹәназә намазы гылан мәсҹиддә олса, онда онларын арасында мәсафәјә мәһдудијјәт јохдур. МӘНБӘ: Түһфәт әл-мүһтаҹ (имам әшШирванинин субшәрһләри илә), ҹ. 3, с. 149. Һашијә әл-Ҹәмәл, ҹ. 2, с. 180.

Шәхси ев тикәндә иҹтимаи күчәјә вә ја үмуми һәјәтә чыхан балкон (ејван) тикмәјә, һәм дә белә күчәнин үстүндә сүтунлар тикмәјә иҹазә вармы?

Шәхсин балкон тикмәјә вә ја иҹтимаи күчәјә чыхан нә олса да гурмаға һаггы вар, әҝәр бу, һәмин балконун алтында кечәнләрә мане олмурса вә и. а. Әҝәр бу, тәкҹә пијадалар кечән күчәдирсә, онда балкон, талвар (чардаг) вә саирә елә һүндүрлүкдә олмалыдыр ки, онун алтындан адам боју бәрабәриндә бүтүн гамәти илә әнҝәлсиз кечә билсин, онун башында ола биләни дә һесаба алмагла (папаг, баш ҝејими, јүк, зәнбил, неҹә ки бәзи халгларда ҝәздирмәк гәбул олунмушдур вә саирә). Әҝәр бу атлылар, автомобилләр кечән күчәдирсә, онда балкон вә саирә елә һүндүрлүкдә олмалыдыр ки, онун алтындан атлы, һәр һансы бир автомобил манеәсиз кечә билсин, јүк автомобилләриндә ола билән јүкләри һесаба алараг, һәтта әҝәр белә автомобилләр орадан аз-аз кечсәләр дә. Әҝәр шәхс бүтүн шәртләрә әмәл едәрәк јалныз пијадалар ҝәзән күчәјә чыхан балкон, талвар тикибсә, лакин вахт кечәндән сонра бу күчәдән автомобилләр вә диҝәр нәглијјат нөвләри кечмәјә башлајыбса, онда балкон саһиби онларын һәрәкәтинә мане олан бүтүн илишикләри арадан ҝөтүрмәлидир, һәтта әҝәр бу тикилиләри сөкмәли олса да. Белә тикилиләр күчәни о гәдәр гаранлыг етмәмәлидир ки, адамларын ҝедишҝәлишинә мане олсун.Үмуми һәјәтдә вә ја даланлы күчәдә балкон вә саирә тикмәк үчүн өз мәнзилинә ҝириши (гапы, дарваза, ҝириш јолу) онун ҝиришиндән узагда (һәјәтин ән ичри һиссәсиндә) олан гоншулардан иҹазә алмалыдыр. Мәзилинә ҝириш она чатынҹа олан гоншулардан исә (һәјәтә ҝирән тәрәфдән) иҹазә тәләб олунмур. МӘНБӘ: Түһфәт әл-мүһтаҹ (имам әш-Ширванинин субшәрһләри илә), ҹ. 5, с. 199.

Исламда белә адланан гара кассаја иҹазә вармы ки, бир нечә адам мүәјјән мәбләғдә пул верирләр ки, сонра пүшк вә ја онсуз нөвбә илә үмуми мәбләғи алсынлар?

Чохлу фәһлә коллективләри, мәсәлән, 10 нәфәрдән ибарәт оланлар, пул јығмаг үчүн өз араларында сәбәт тәшкил едирләр (гара касса). Јәни онлардан һәр бири ораја һәр ај, мәсәлән, 1000 рубл гојур. Һәр ај үмуми мәбләғ 10.000 рубл олур. Вә онлардан һәр бири пүшк илә вә ја онсуз, нөвбә илә һәр ај бу сандыгдан үмуми мәбләғи ҝөтүрүр. Мәсәлән, мән 1000 рубл вердим вә 10.000 рубл алдым, чүнки мән – нөвбәдә биринҹијәм. Бу минвалла, һәр кәс ајда нөвбә илә 10.000 рубл ҝөтүрүр. Анҹаг мән алдығым 9.000 рублу гајтарынҹа, әввәлҹә вердијим вә сонра ҝери ҝөтүрдүјүм 1000 рублу һесаба алмадан, бүтүн бу ајлар әрзиндә һәр ај 1000 рубл вермәјә давам едәҹәјәм. Шәриәт нөгтеји-нәзәриндән јухарыда дејилән пул јығымы нөвүндә гадаған јохдур. МӘНБӘ: Һашијә әл-гәлјүби шәрһ Минһаҹәт-талибин, ҹ. 2, с. 321.

Арвад өзү кифајәт гәдәр газанырса, әриндән пул истәмәјә һаггы вармы, вә әри онун маашы илә бинаҝүзарлыг едә биләрми?

Арвад әриндән тәминат ыны тәләб едә биләр, чүнки бу, кишинин борҹудур. Һәр ҝүн арвад јемәк, доланаҹаг вә саирә кими лазыми тәминаты тәләб едә биләр, ондан асылы олмајараг ки, о варлыдыр вә ја еһтијаҹы вар, бир шәртлә ки, әринин тәминатындан мәһрум олмаг үчүн һеч нә еләмәјиб, ону тәминатдан мәһрум едән нә олдуғуну 491 нөмрәли фәтвада әтрафлы өјрәнә биләрсиниз. Һәдди-бүлуға чатмыш, әгли (зеһни) ҹәһәтдән тамдәјәрли гадын өз вәсаитини өзү билдији кими хәрҹләјир. Әрин исә арвадын иҹазәси олмадан онун әмлакына бинаҝүзарлыг етмәјә һаггы јохдур. МӘНБӘ: Рәвдатәт-талибин, ҹ. 9, с. 40. Рәвдатәт-талибин, ҹ. 2, с. 310. Мүһни әл-мүһтаҹ, ҹ. 3, с. 140.