Суалларыныз
Аллаһа јер вә тәрәф аид етмәк олармы?
Мадди дүнјаја хас олан хассә вә ҹәһәтләр Аллаһ Тәалаја хас дејилдир. Аллаһ ﷻ өз маһијјәти вә атрибутлары етибары илә јарадыланларын һеч биринә бәнзәмәз вә һеч нә дә она бәнзәмәз, буна ҝөрә дә Она ﷻ мадди дүнјаја хас олан јер, тәрәф (истигамәт), мәкан, вахт, һүдуд вә сәрһәдләр аид олунмур.
Јухарыда садаланан ҹәһәтләрин Аллаһа ﷻ аид едилмәси белә фикрә ҝәтирир ки, Аллаһ Тәала мәканда јер тутур, бу да белә нәтиҹә верир ки, О вахт ичиндә јаранмыш вә Онун мөвҹудлуғу еһтималына јол верир. О ﷻ, бүтүн нөгсанлардан Пак, Тәмиз вә Мүгәддәсдир.
Јухарыда дејиләнләрин һамысыны инкар етмәк тәнзиһдир, јәни Аллаһа ﷻ аид олмајан бүтүн ҹәһәтләрин инкары. Бу барәдә Гуранын ајдын ајәләриндә ачыг-ашкар дејилир (мәнасы): “Она бәнзәр һеч бир шеј јохдур. О, һәр шеји ешидәндир, һәр шеји ҝөрәндир”. (“Әш-Шура” сурәси, ајә 110).
(мәнасы): “Онун һеч бир тајы-бәрабәри, бәнзәри дә јохдур” (“Әл-Ихлас” сурәси, ајә 4). Нәзәрдә тутулур ки, нә маһијјәтҹә, нә дә варлыгда һеч ким вә һеч нә Онун тајы-бәрабәри вә бәнзәри дејил”.
Аллаһ тәнзиһи (Рәббин јарадыланлара гәти сурәтдә бәнзәрсизлији) тәрәфдарлар (сәһабә), ардыҹыллар (тәбиинләр) вә онларын ардыҹыллары (тәбиитәбиинләр) вә дөрд имам сајындан әмәли салеһ сәләфләримизин (сәләф әс-салиһ) әгидәсидир, вә үммәтимизин бүтүн алимләринин јекдиллији (иҹма) бунун үстүндә дурур.
Буну Әһл әс-Сүннәнин белә бөјүк алимләри (сүннә тәрәфдарлары) етираф вә тәсдиг едирләр:
- Имам Әбу Мәнсур Әбдүл-Гаһир әл-Бағдади, һансы ки “Әл-Фәрг бәјнә әл-фирәг” (с. 333) китабында иҹма алимләринин о барәдә јекдиллијини нәгл едир ки, Аллаһ ﷻ јер, тәрәф (истигамәт) вә замандан кәнар, тәмиз вә пакдыр, вә бу барәдә о, јазыр: “Алимләрин фикри бир олду ки, Әл-Һишамијјә вә Әл-Кәррамијјә (тәшбиһ. бәнзәтмә, охшатма тәрәфдарлары) әгидәләринә зидд олараг Аллаһа јер вә заман хас дејилдир, һансы ки онлар дејирләр, Аллаһ ﷻ Әршә ҹисмани тәмас едир”
- Имам Әбу Бәкр әл-Бејһәки (һиҹринин 384-458-ҹи илләри), һансы ки “Шүб әл-Иман” (1/111) китабында јазыр: “Аллаһ ﷻ сәрһәд, истигамәт (тәрәф), дијар вә һүдудлардан кәнар вә тәмиздир. Онун ﷻ јерә еһтијаҹы јохдур”.
- Имам Әбу Ҹәфәр әт-Тәһави (һиҹринин 239-321-ҹи илләри), һансы ки өзүнүн “Әгидә әт-Тәһәвијјә” китабында (с. 106) јазыр: “О ﷻ, сәрһәд вә һүдуда малик олмагдан јүксәкдир, бәдәнин һиссә, әл-ајаг вә үзвләринә малик олмагдан јүксәкдир. Бүтүн јарадылмышлар кими о, дүнјанын алты тәрәфиндә јерләшмир”.
- Һафиз Ибн Әсакир “Тәбјин әл-гәзиб әл-мүфтәри” китабында (с. 150), һансы ки Әһл әс-сүннә имамы Әбүл-Һәсән әл-Әшаридән буну нәгл едир: “Аллаһ ﷻ вар иди, вә јер јох иди, сонра О ﷻ, Әрш вә Күрси јаратды, вә Онун ﷻ јерә еһтијаҹы јохдур. Вә јер јарадандан сонра да О ﷻ, өзүнә јер јарадандан әввәлки кими галыр”
Мәнбә:
Әл-Фәрг бәјнә әл-фирәг, с. 333.
Шүб әл-иман, ҹ. 1, с. 111.
Әгидә әт-Тәһәвијјә, с. 106.
Тәбјин әл-гәзиб әл-мүфтари, с. 150.
Намазда әснәјәндә нә етмәк јахшыдыр?
Намазда вә намаздан кәнар әснәмәк мәкруһ (арзуолунмаз һәрәкәт) кими гијмәтләндирилир. Ҝәтирәҹәјимиз сәһиһ һәдисләрә әсасән намазда вә ондан кәнарда әснәмәји мүмкүн гәдәр сахламаг јахшыдыр. Әҝәр әснәмәји сахламаг мүмкүн олмаса, әснәјәндә ағызы әл илә өртмәк арзу олунур, чүнки шејтан әснәјәнин ағзындан ичәри дахил олур”.
Диҝәр һәдисдә дејилмишдир: “Намаз заманы әснәмәк шејтан ишидир. Әҝәр сиздән кимсә әснәјирсә, гој әснәмәји сахласын, әҝәр бу мүмкүнсә”.
Әснәјәндә ағзы һәр һансы әл вә әлин һәр һансы тәрәфи илә өртмәк олар, лакин сол әлин арха тәрәфи илә өртмәк јахшыдыр. Гејд етмәк лазымдыр ки, намазда сәбәбсиз ағзы өртмәк јахшы дејил.
Мәнбә:
Түһфәт әл-мүһтаҹ (Һашијә әш-Ширванидән), ҹ. 2, с. 162.
Бүшрә әл-кәрим, с. 282.
Ианәт әт-талибин, ҹ. 4, с. 221.
Һарам сәфәрә ҝедән шәхс намазлары башга вахта кечирә вә гысалда биләрми?
Сәфәрдә олан шәхс үчүн шәриәт әмрләрини јеринә јетирмәклә бағлы бир сыра јүнҝүллүкләр нәзәрдә тутулмушдур. Белә јүнҝүллүкләр сајына намазларын гысалдылмасы вә башга вахта кечирилмәси дә аиддир. Лакин бу јүнҝүллүкләрин иҹазәли олмасы үчүн лазыми шәртләрдән бири сәфәрин иҹазәли олмасыдыр.
Әҝәр сәјаһәт рүсхәтли дејилсә, онда белә сәфәрдә намазлары гысалтмаг олмаз. Мәсәлән, әҝәр шәхс оғрулуг јахуд гарәтчилик мәгсәдилә јола чыхыбса, јахуд гадын әринин иҹазәси олмадан јола дүшүбсә, онда намазлары гысалтмаг вә кечирмәк вә иҹазәли сәјаһәт едәнләр үчүн шәриәтин нәзәрдә тутдуғу диҝәр јүнҝүллүкләрдән истифадә етмәк олмаз, чүнки бүтүн бу һалларда сәјаһәт рүсхәтли дејил.
Әҝәр сәјаһәт гадаған дејилсә, онда намазлары гысалтмаг вә шәриәтин нәзәрдә тутдуғу диҝәр асанлыглардан истифадә етмәк олар(рүхсәт).
Әҝәр иҹазәли нијјәтлә евдән јола чыхмыш шәхс артыг јолда јол мәгсәдини иҹазәлидән иҹазәсизә дәјишәрсә, онда мәгсәди иҹазәсиз оландан сонра намазлары гысалтмаға онун һаггы јохдур. Әҝәр иҹазәли нијјәтлә јола чыхмыш шәхс јолда нәсә иҹазәсиз бир иш ҝөрәрсә, онда бу, иҹазәли нијјәтлә сәјаһәт едәнләр үчүн шәриәтин нәзәрдә тутдуғу јүнҝүллүкләрдән истифадә етмәк һүгугундан ону мәһрум етмир.
Әҝәр иҹазәсиз нијјәтлә јола дүшмүш адам јолда төвбә едәрсә, онда бу мәгамдан онун јени, иҹазәли сәјаһәти башланыр. Демәли, төвбә мәгамындан о, шәриәтин нәзәрдә тутдуғу бүтүн јүнҝүллүкләрдән истифадә едә биләр, бир шәртлә ки, төвбә етдији јердән сәфәринин мәгсәди олан јерә гәдәр 81 км аз олмајан мәсафә галыр.
Мәнбә:
Мүғни әл-мүһтаҹ, ҹ. 1, с. 525.
Мүәјјән һејваны кәсмәјә нәзр етмиш адам ону башгасы илә әвәз едә биләрми?
Әҝәр шәхс гојун кәсмәји нәзр едибсә, конкрет олараг һансыны дәгигләшдирмәдән, ону даһа јахшысы илә әвәз етмәк олар, мәсәлән, гојун јеринә өкүз кәсмәк олар. Әҝәр о, мәһз һансы гојуну кәсмәк истәдији мүәјјән едиб вә дәгигләшдирибсә, онда мәһз бу гојуну кәсмәлидир, чүнки нәзр нијјәти мәгамындан бу гојун даһа онун мүлкијјәти дејил.
Мәнбә:
Әл-мәҹму шәрһ әл-Мүһәззәб, ҹ. 8, с. 471.
Мүғни әл-мүһтаҹ, ҹ. 6, с. 517.
Тиҹарәт малына һансы шәртләрлә зәкат гојулур?
Тиҹарәт малына бу шәртләрлә зәкат гојулур: - әҝәр алвер малы ондан зәкатүл-ејн верилән малларын категоријасына дахил дејилсә (һејван, мејвә вә дәнли биткиләр, гызыл вә ҝүмүш, мәдән вә дәфинәләр); - биринҹи сөвдә бағланан мәгамдан алвер етмәк нијјәтинин олмасы; - мал ирс, һәдијјә вә саирә кими дејил, алвер вә мүбадилә нәтиҹәсиндә алынмалыдыр – әҝәр мал тиҹарәт или әрзиндә пула чеврилмәјибсә вә сатышдан һасил олан мәбләғ нисаба чатмајыбса. Јәни әҝәр ил әрзиндә саһиб малы пула чевирибсә, әлдә олунмуш мәбләғ исә нисаба чатмајыбса, онда малын пула чеврилдији вахтдан тиҹарәт или кәсилир, әҝәр јалныз башга пул јохдурса ки, онларла бирликдә малын сатышындан һасил олан пул нисаба чатыр. – тиҹарәт или әрзиндә алвери дајандырыб малы өзүнә сахламаг нијјәтинин олмамасы. Әҝәр ил әрзиндә малын бир һиссәсинә вә ја һамысына белә нијјәт оларса, онда онун малын дөвријјәдән чыхармаг истәдији һиссәсинә даир тиҹарәт или кәсилир; - тиҹарәт малынын алвер илинин сонунда нисаба чатмасы; - биринҹи малын алындығы вахтдан гәмәри илин (354-355 ҝүн) кечмәси, әҝәр о, нисаба чатмамыш мәбләғә алынмышса. Әҝәр мал нисаба бәрабәр вә ја ондан артыг мәбләғә алынмышса, тиҹарәт или бу мәбләғин саһибин ихтијарына кечән мәгамдан башланыр.
Мәнбә:
Мәнһәҹ әл-гәвим (Һашијә әт-Тәрмасидән), ҹ. 5, с. 209-235.
Түһфәт әл-мүһтаҹ (Һашијә әш-Ширванидән), ҹ. 3, с. 298.
Арвадлары арасында ҝеҹәләри бөлүшдүрмәкдә вә диҝәр мүнасибәтләрдә әрин әдаләтли олмасы барәдә гәрар неҹәдир?
Шәриәтә әсасән, әр арвады илә ҝеҹәни кечирмәли дејил, истәр о, бир олсун ја да бир нечә. Лакин әҝәр онун арвадлары бирдән чохдурса вә о, арвадларынын бири илә ҝеҹәни кечирмәк истәјирсә, онда о, әввәлҹә онларын арасында пүшк илә нөвбә мүәјјән етмәлидир. Әҝәр о бири арвадларынын разылығы олмадан онлардан бирисинин јанында бир вә ја даһа артыг ҝеҹә кечирсә, о, ҝүнаһа дүшүр вә онларын арасында бәрабәрлик јаратмагда әдаләт наминә онунла кечирдији ҝеҹәләрин сајыны диҝәр арвадлары илә әвәз етмәлидир. Бу гәрара сүбут кими алимләр Пејғәмбәрин ﷺ сәһиһ һәдисини ҝәтирирләр: “Ики зөвҹәси олан вә онлардан биринә илтифат ҝөстәрән кәс Гијамәт ҝүнү (Аллаһын һүзурунда) ардынҹа сүрүнән јарым (бәдәнлә) дураҹагдыр” (Әбу Дауд, әт-Тирмизи вә башгалары). Бу һәдисә әсасән бир арвада илтифат ҝөстәрмәк ҝеҹәләри кечирмәкдә бәрабәрлик, тәминат вә саирә кими фәрз әр һүгугларына риајәт етмәкдә әдаләтсизлији ҝөсәтәрир. Пејғәмбәр ﷺ өз зөвҹәләри арасында ҝеҹәләри әдаләтлә бөләрди, неҹә ки бу барәдә Онун зөвҹәси Аишә (Аллаһ ондан разы галсын) билдирир, вә о, Аллаһа ﷻ бу сөзләрлә мүраҹиәт едәрди: “Ја Аллаһ! Бу, (зөвҹәләрим арасында) малик олдуғум бөлҝүмдүр, Сәнин саһиби олдуғун вә мәндә олмајанлара ҝөрә мәни гынама”. Гејд: Ҝеҹәләрин бөлҝүсүндә олдуғу кими, бәрабәрлијә фәрз тәминатда да әмәл едилмәлидир. О ки галды әр-арвад јахынлығы вә лазым оландан чох хәрҹләмәк бәрабәрлијинә риајәт етмәјә, бу, јахшыдыр, јәни арзуолунандыр.
МӘНБӘ:
Түһфәт әл-мүһтаҹ, ҹ. 7, с. 898-899.
Һашијә әш-Ширвани, ҹ. 7, с. 548.
Сүнән Аби Давуд, № 2134, Сүнән әт-Тирмизи, № 1172.
