Суалларыныз
Әр арвады дөјүрсә, арвадын бошама тәләб етмәјә һаггы вармы?
Әҝәр әр арвада зүлм едирсә, гадын имама мүраҹиәт етмәлидир, имам исә ишә диггәтлә бахандан вә сыхышдырма факты мүәјјән едәндән сонра әр тәрәфиндән сыхышдырманын габағыны алмаг тәдбирләри ҝөрмәлидир. Мәсәлән, әҝәр арвад әринин она әл галдырмасы шикајәти илә имама мүраҹиәт етсә вә имам бу факты мүәјјән етсә, онда онларын мәнзилини ајырыр: јәни әр бу һәрәкәтиндән әл чәкмәјинҹә вә арвад онунла бирликдә јашамағын тәһлүкәсизлијинә әмин олмајынҹа арвада әриндән ајры јашамаг имканы верилир. Әҝәр бундан сонра да әр-арвад арасында мүнагишә һәлл олунмаса, имам һәр ики тәрәфдән бу мәсәләнин һәлли үчүн нүмајәндә ҝөндәрмәлидир (нүмајәндәләр онларын гоһумларындан олса јахшыдыр).
Әҝәр нүмајәндәләр онларын ҝәләҹәк бирлијиндә јахшылыг, фајда ҝөрүрләрсә, әр-арвады јенидән бирләшдирирләр. Әҝәр онлар белә рәјә ҝәлсәләр ки, онларын ҝәләҹәк бирлији мүмкүн дејил, онда әр-арвадын разылығы илә һәр ики тәрәф нүмајәндәләринин никаһы ләғв етмәк һүгугу вар.
Мәнбә:
Түһфәт әл-мүһтаҹ, ҹ. 7, с. 456-457.
Мүғни әл-мүһтаҹ, ҹ. 4, с. 42.
Һашијә әл-Бүҹәјрәми, ҹ. 4, с. 257.
Мәмум имамын хәтасы заманы нијјәт етмәдән тәсбиһ (субһәналлаһ) охуса, намазы позулурму?
Әҝәр имам намазда сәһв бурахарса, онун сәһвә диггәт јетирмәси үчүн мәмум тәсбиһ (сүбһанаЛлаһ) сөјләсә јахшыдыр. Лакин тәсбиһ дејәндә мәмумун сәһви имама билдирмәк нијәти илә јанашы, Аллаһы зикр етмәк нијјәти дә олмалыдыр. Мәмум һеч бир шејә гәсд етмәдән вә ја јалныз имама сәһвини хәбәр вермәк нијјәти илә тәсбеһ десә, намаз позулур. Әҝәр бу нијјәтләрлә бирликдә Аллаһы зикр етмәк нијјәти дә етсә, намаз позулмаз. Имам ән-Нәвави, Аллаһын она рәһми олсун, өзүнүн “әд-Дәгаиг” китабында дејир: “Имам сәһв етдикдә тәсбиһ сөјләјәндә едилән нијјәтә аид дөрд мүддәа вар: 1) јалныз Аллаһы зикр етмәјә нијјәт; 2) имама хәбәрдарлыг етмәклә Аллаһы зикр етмәк нијјәти; 3) имама сәһвини билдирмәк нијјәти; 4) һеч бир нијјәтин олмамасы. Биринҹи ики мүддәада намаз батил олмур. Сонунҹу икисиндә – позулур.
Мәнбә:
Фәтһ әл-мүин (Һашијә Ианәт әт-талибинлә), ҹ. 1. С. 252.
Һәдди-бүлуға чатмамыш ушагларын гәјјуму кимдир?
Һәдди-бүлуға чатмамыш ушагларын гәјјуму әмәлисалеһ, намуслу, алиҹәнаб, мөмин атадыр. Әҝәр ата сағ дејилсә (вә ја һансы сәбәбләрә ҝөрә гәјјумлуг һүгугундан мәһрум олубса), онда белә хүсусијјәтләри олан бабасыдыр (атасы тәрәфдән). Әҝәр онлар сағ дејилсә (вә ја онлар һансы сәбәбләрә ҝөрә гәјјумлуг һүгугундан мәһрум олубларса), атасы вә ја бабасы ушаглара гәјјумлуг етмәји кимә вәсијјәт едибсә, о шәхс олур (вәсиј). Ушаглара гәјјумлуғу онларын анасына вәсијјәт етмәк даһа јахшыдыр. Әҝәр гәјјумлуг һеч кимә вәсијјәт олунмајыбса, ушаглар үчүн гәјјум бу јерин газысы јахуд онун етибарлы шәхси, вәкили (гәјјум) олмалыдыр, әҝәр онлар да јохдурса, онда бу јерин мөмин, әмәлисалеһ адамлары. Ана вә ја һәр ики валидејнин гоһумлары ата вә ја бабанын вәсијјәти олмадан гәјјум ола билмәзләр.
Мәнбә:
Фәтһ әл-мүин (Һашијә Ианәт әт-талибин илә), ҹ. 3, с. 86-88.
Түһфәт әл-мүһтаҹ (Һашијә әш-Ширвани илә), ҹ. 5, с. 178.
Мүғни әл-мүһтаҹ, ҹ. 3, с.151.
Иҹарә верәнин иҹарәдара шәрт гојмаға һаггы вармы ки, мәнзилдә о өзү јашамалыдыр?
Иҹарә верәнин белә шәрт гојмаға һаггы јохдур, әкс тәгдирдә иҹарә мүгавиләси һәгиги олмаз. Иҹарәчинин иҹарә објектиндән өзү истифадә етмәјә вә ја истифадә һүгугуну башгаларына вермәјә һаггы вар. Мәсәлән, мәнзил кирәләјәнин орада өзү јашамаға, башгаларына јашамаг иҹазәси вермәјә, субиҹарәјә вермәјә һаггы вар. Лакин ваҹиб бир шәртә әмәл етмәк лазымдыр: иҹарәдар иҹарә објектинин истифадә һүгугуну кимә верирсә, о шәхс иҹарә едилмиш әмлакын истифадә мәсәләләриндә онун кими вә ја ондан да јахшы олмалыдыр. Бу шәрт иҹарәјә ҝөтүрүлмүш әмлакын бүтүн нөвләринә аиддир: истәр бина, мәнзил, машын вә саирә олсун. Иҹарә едилмиш машынын истифадә һүгугуну үчүнҹү шәхсә верәндә нәзәрдә тутмаг лазымдыр ки, машын ишләтмәк мәсәләләриндә о, иҹарә алана мүвафигдирми; үчүнҹү шәхсә кирәләнмиш мәнзилдә јашамаг һүгугу верәркән иҹарәчи һәмчинин нәзәрә алмалыдыр ки, мәнзил иҹарәдара кирәләнмиш објектдән истифадә мәсәләсиндә мүвафигдирми. Јәни бүтүн һалларда лазымдыр ки, истифадә етмәк һүгугу башгасына вериләндә иҹарәјә ҝөтүрүлмүш әмлак биринҹи иҹарәдарда олдуғундан чох зијан ҝөрмәсин.
Мәнбә:
Түһфәт әл-мүһтаҹ, ҹ. 6, с. 213.
Әҝәр имамын ардынҹа намаз гылан шәхс үчүнҹү вә ја дөрдүнҹү рәкәтдә “Әл-Фатиһә” сурәсини јахуд да тәшәһһүд охумағы имамдан габаг битирсә нә етмәлидир: имамын охујуб гуртармасыны ҝөзләмәлидир вә ја дуалар охумалыдыр?
Мәлум Шәриәт гәрары вар ки, намазда сусмаг јохдур, јәни намаз гылан фасиләсиз, ара вермәдән дуаларла мәшғул олмалыдыр. Намазда бәзи вахт мүддәтләри истисна тәшкил едир ки, бу араларда кичик фасиләләр етмәк јахшыдыр. Демәли, мәмум (имамла бирликдә намаз гылан шәхс) намазда тәјин едилмиш дуаларын охунмасыны имамдан габаг гуртарырса, онда намаздакы вәзијјәтиндән асылы олараг мүвафиг дуалары охумагла мәшғул олса јахшыдыр. Дуруш (гијам) вәзијјәтиндә, әҝәр мәмум охумалы олдугларыны имамдан габаг битирсә, имам тәзимә (рүкуја) кечинҹә “Әл-Фатиһәдән” башга Гурандан нәсә охуса јахшыдыр. Бу о рәкәтләрә аиддир ки, онларда имам “Әл-Фатиһәни” вә арзуолунан ајәләри бәркдән охумур. Имамын онлары бәркдән охудуғу рәкәтләрдә исә имам “Әл-Фатиһәни” гуртарандан сонра вә әлавә ајәләри бәркдән охумаға башлајынҹа мәмум “Әл-Фатиһәдән” башга Гурандан нәсә охуса јахшыдыр. Бүтүн бу һалларда, Гуранын ајә вә сурәләриндән башга мәмум һәр һансы дуалары охуја биләр, лакин Гуран даһа үстүндүр. Отурма вәзијјәтиндә биринҹи тәшәһһүд үчүн әттәһијәту вә Пејғәмбәрә салаваты битирәндән сонра имам о бири рәкәтә дурунҹа мәмум “Ибраһимијјә” салаваты вә диҝәр дуаларын охунушу илә мәшғул олса јахшыдыр. Икинҹи тәшәһһүд үчүн әјләшмә вәзијјәтиндә сүннәдә ҝәтирилмиш дуаларын охунуб гуртармасындан сонра имам салама кечинҹә мәмум һәр һансы диҝәр дуалары охуја биләр. Тәзим (рүку) вә ја сүҹудда тәсбиһләрин охунушундан сонра онларын һәр икисинә (тәзим вә сәҹдәјә) аид дуалары охумагла мәшғул олмаг јахшыдыр. Әҝәр мәмум онлары билмирсә, тәсбиһи тәкрар етмәк јахшыдыр. Ҹәназә намазында белә вәзијјәтләрә ҝәлинҹә исә, һәр тәкбирдән сонра охунан, сүннәдә ҝөстәрилмиш фәрз вә арзуолунан дуалары охујуб гуртарандан сонра, имам сонракы тәкбирә вә ја салама башлајынҹа мәмум мәрһум үчүн дуа охумагла мәшғул олса јахшыдыр. Икинҹи тәкбирдән сонра о, һәмчинин салават охумағы давам едә биләр вә ја үчүнҹү тәкбирдән сонра нәзәрдә тутулмуш дуаны охуја биләр.
Гејд: Мәмумун охудуғу әлавә дуаларын һамысы әрәб дилиндә олмалыдыр. Јохса намаз батил олур.
Мәнбә:
Түһфәт әл-мүһтаҹ (Һашијә әш-Ширванидән), ҹ. 2, с. 57.
Һашијә әш-Шәбрәмәллиси, ҹ. 1, с. 533.
Һашијә әл-Ҹәмәл, ҹ. 3, с. 151.
Арвад бошанма һүгугундан истәдији вахт истифадә едә биләрми, әҝәр әри она белә имкан верибсә?
Әҝәр әр арвадына бошанма һүгугу версә, мәсәлән, “истәдијин вахт өзүн бошан вә ја истәдијин вахт өзүнә талаг вер” сөзләри илә, онда, Шиһабудин әр-Рәмли, Хатиб әш-Ширбини вә саирә кими нүфузлу алимләрин әксәријјәтинин рәјинә ҝөрә, арвад истәдији вахт бу һүгугдан истифадә едә биләр, Ибн Һәҹәр әл-Һәјтәминин фикринә ҝөрә исә, бу һалда гадын һүгугдан јалныз әринин иҹазәсиндән дәрһал сонра истифадә едә биләр. Һәмчинин даһа сәһиһ рәјә ҝөрә, арвад һүгугдан һәр һансы бир вахтда истифадә едә биләр, әҝәр әри она бу вәкаләти (сәлаһијјәти) версә, јәни сәлаһијјәт, вәкаләт ифадә едән сөзләрлә бошанма һүгугу версә, мәсәлән: “Мән сәнә өзүн өзүнү бошамаг сәлаһијјәти (вәкаләти) верирәм”.
