Һимејди кәндинин јаранма тарихи
Һимејди (орта әсрләрдә әл-Мүһәммәдијјә, әлҺүмејдијјә) Дағыстанын ән гәдим јашајыш мәнтәгәләриндән биридир ки, онун јаранмасы билаваситә Дәрбәнддә вә онун әтрафларында истеһкамлар тикмәклә бағлыдыр.
Мәлум олдуғу кими, VI әсрдә Сасани Иранынын шаһы Хосров I Әнуширван мүдафиә комплексләри уҹалтмышды – Нарын-гала галасы, шәһәрин ҝәнуб вә шимал диварлары галадан дәнизә кими вә Дағ сәдди – бағ-бары, һансы ки 42 км узунлуғунда Нарын-гала галасынын гәрб һиссәсиндән Табасарана тәрәф узанмышды. Бүтүн Дағ-бары бојунҹа һәмән вахтда Сасаниләр мәнтәләр салмышдылар – Ирандан ҝәләнләрлә, тәхмини олараг фарсдилли тат әһалиси јерләшдирилмиш мүһафизә мәнтәгәләри. Белә јашајыш мәнтәгәләриндән бири дә мүасир Һимејди кәнди олду, һансы ки инди инзибати ҹәһәтдән Дәрбәнд рајонуна аиддир. Беләликлә, еһтимал етмәк олар ки, Һимејди кәнди VI әсрдә јаранмышдыр, чохлу диҝәр јахында јерләшән јашајыш мәнтәгәләри ки – Ҹалған, Митәһи, Камах, Билһәди, Дарваг вә башгалары, онларын да јаранмасы һәмчинин шаһ Хосров I Әнуширван тәрәфиндән Дағ сәдди – Дағ-барыны тикмәси илә бағлыдыр. Дағ диварынын, галача вә бүрҹләрин галыглары бу јашајыш мәнтәгәләринин әтрафларында индијә кими галмышдыр.
Әрәбләрин дөврүндә VIII-IX әсрләрдә бу јашајыш мәнтәгәләри, о ҹүмләдән Һимејди дә, сәрһәд мәнтәгәләри ролуну јеринә јетирмәкдә давам едирдиләр, чүнки Дағ-барыдан шимала хәзәрләр јерләшир, Дағ-барыдан ҝәнуба олан әрази исә, Дәрбәнд шәһәри кими, әрәбләрин һөкмранлығы алтында иди. Бурада Әрәб хилафәтинин Гафгазда шимал сәрһәди кечирди вә буна ҝөрә дә Дағ сәддинин узунуна олан мәркәзләр мөһкәмләндирилмиш вә әрәб колонистләри илә мәскунлашдырылмышды. VIII әсрдә һимејдидә, дарваг вә Камахда олдуғу кими, сурија шәһәрләриндән әрәбләр јерләшдирилмиш, онларын үзәринә сәрһәд вилајәтинин мүһафизәси вәзифәси гојулмушду. Мәнбәдә дејилдији кими, “ӘмирДарваг, Мәдинә (?) вә әл-Һүмејдијјә тикмәјә әмр верди... Һимсәдән (Суријада шәһәр) ҹамааты әлҺүмејдијјәдә, Димәшгдән (Дәмәшг) ҹамааты исә Дарваг шәһәриндә мәскунлашдырды. Дарваг бөјүк шәһәр иди”. Һимејдинин әввәлки фарсдилли әһалиси дә һәмчинин галмышды, ејни заманда әрәбләр јерләшдирилмиш әлаһиддә (ајрыҹа) мөһкәмләндирилмиш мәһәллә дә јаранды.
Тарихән белә ҝәтирмишдир ки, Һимејди кәндинин мөһкәмләндирилмиш мүсәлман һиссәси ики һиссәјә бөлүнмүшдү – јухары вә ашағы мәһәлләләр. Јухары һиссәдә әрәбләр јашајырды, ејни заманда ашағы һиссәдә мүсәлман татлар мәскунлашмышдылар, онлар узун мүддәт өз дили вә мәдәнијјәтини сахлајырдылар, һәмән вахтда әрәбләр исә түркләшдирилмишдиләр. Ҝөрүнүр, Һимејдинин әрәб әһалисинин түркләшдирилмәси просеси XI-XII әсрләрдә Сәлҹуглар дөврүндә башламышды, сонралар исә тат әһалиси дә түркләшдирилди. XI-XII әсрләрдә исламы јајмаг уғрунда дөјүшчүләр – газиләр ролунда артыг әрәбләр дејил, оғуз түркләринин тарихи вәтәниндән ҝәлмиш түркләр чыхыш едирдиләр. Ҝүман етмәк олар ки, Һимејдинин јухары һиссәсиндә јерләшән саркофагшәкилли (мәгбәрәшәкилли) (сандыгшәкилли) гәбир дашлары гази түркләрлә бағлыдыр, Дәрбәнддә “исламын мүгәддәс дөјүшчүләри” – шәһидләр дәфн едилмиш Гырхлар гәдим гәбристаны кими. Буну гәбристанлығын өзүнүн ады да сүбут едир “шәһидләр гәбирләри” – “дин уғрунда шәһид оланларын мәзарлығы”. Тәхминән елә бу вахтда Дәрбәндин әрәб әһалисинин вә дәрбәнд әтрафында мүасир азәрбајҹан кәндләринин (Рүкәл, Билһәди, Зидјан вә башгалары) тат әһалисинин түркләшдирмә просеси башланды, Дарваг кәндиндән башга, бурада әрәб дили узун мүддәт лап XIX әсрә кими галмышдыр.
давамы вар
ШӘРАФӘТДИН АРИФОВИЧ МӘҺӘРРӘМОВ,
РУСИЈА ЕЛМЛӘР АКАДЕМИЈАСЫ ДАҒЫ-СТАН
ФЕДЕРАЛ ТӘДГИГАТ МӘРКӘЗИНИН ТАРИХ,
АРХЕОЛОҜИЈА ВӘ ЕТНОГРАФИЈА НСТИТУТУНУН БАШ ЕЛМИ ИШЧИСИ,
ТАРИХ ЕЛМЛӘРИ НАМИЗӘДИ.
