Гуран – Аллаһ вәһји вә Исламын әсас мәнбәјидир
Гуран – Мүгәддәс Китабдыр ки, ијирми үч ил әрзиндә Ҹәбраил мәләк васитәсилә Муһәммәд Пејғәмбәрә ﷺ назил олмушдур. Гуран - пејғәмбәрлијин әбәди сүбуту вә сонунҹу сәмави Вәһјдир (хәбәр, кәшф) ки, әввәлки Мүгәддәс Китабларын доғру, һәгиги олдуғуну сүбут етмишдир. Гуран монотеизим (тәкаллаһлылыг) динини инкишаф етдирмиш вә мүкәммәллијә чатдырмышдыр.
Гурани-кәрим – мүсәлман дининин, мәнәви-әхлаги нормаларынын вә һүгугунун әсас мәнбәјидир. Бу Китабын мәтни форма вә мәзмун етибары илә Аллаһын гејримәхлуги (јарадылмамыш) Кәламыдыр. Онун һәр сөзү мәнасына ҝөрә Лөвһи-Мәһфузун – Мүгәддәс Китабларын бүтүн Каинатда баш верәнләр һаггында мәлумат олан сәмави архетип јазысына ујғундур. Аллаһ ﷻ Ҹәбраил мәләк васитәсилә Гураны Муһәммәд Пејғәмбәрин ﷺ үрәјинә гојмуш, о исә онларын сәсләнмәсини јадда сахламыш вә онларын дәрин мәнасыны мәнимсәмишдир.
Ҹәбраил Пејғәмбәрә ﷺ бәзән инсан сурәтиндә зүһур едирди. Вәһјләрин бу формада назил олмасынын шаһидләри бәзән Муһәммәд Пејғәмбәрин ﷺ сәһабәләри олурдулар. Бәзән исә мәлаикә сәслә мүшајиәт олунан гејри-ҹисмани шәкилдә ҝәлирди. Бу, вәһјин ән ағыр формасы иди, вә бу дәгигәләрдә Пејғәмбәрин ﷺ үзүнү тәр басырды. Муһәммәд Пејғәмбәрә ﷺ вәһјләрин назил олмасынын башга нөвләри дә вар.
Әрәбистан ҹәмијјәтинин иҹтимаи вә мәдәни хүсусијјәтләри илә бағлы вәһјин Муһәммәдин әгли (зеһни) вә руһи фәаллығынын нәтиҹәси олмасы һаггында һәр һансы бир бәјанатын өз хејринә һеч бир сүбут-дәлили, әсасы јохдур.
Гуранын ады
Алимләрин әксәријјәти һесаб едирләр ки, “Гуран” ады гәраә – “охумаг” фелиндән әмәлә ҝәлмишдир. Онда ајәләрдән ибарәт олан сурәләр, онларын доғру, дүзҝүн мәзмуну вә һикмәтли әмрләр, тәлиматлар, ҝөстәришләр топланмышдыр, ону охумаг исә – гәрибә мәнәви, руһи раһатлыг, тәскинлик вә тәмизләнмәдир.
Гурани-кәримдә онун маһијјәтини вурғулајан вә хүсусијјәтләрини әкс етдирән диҝәр адлары да хатырланыр. Онларын арасында ән чох јајыланы – Китабдыр.
Һәмчинин Зикр (Јада салма), Фүрган (Ајырд етмә) адлары раст ҝәлир. Белә ад онунла бағлыдыр ки, Китаб хејир вә шәри, һәгигәт вә јаланы, иҹазәли вә һарамы ајырд едир.
Гуранын тез-тез әрәб дилиндә ишләнән диҝәр адлары арасында Тәнзил (Назил олма), Бүрһан (Дәлил, исбат, сүбут), Һагг (Һәгигәт), Нур (Ишыг) вә башгаларыны ҝөстәрмәк олар. Бүтүн садаланмыш епитетләр (вәсфләр) Гуранын әрәб дилиндә мәтнинә аиддир. Гуранын мәтни јазылмыш Китаба ҝәлинҹә исә, ону мүсһәф (ҹәм шәклиндә мәсаһиф) адландырырлар.
Мүсәлманларын һәјатында Гуранын јери
Гуранын назил олмасынын әсас мәгсәди инсанлары онларын тәбии мејли олан мәнәви тәмизләнмә вә руһи камиллик јолуна гојмаг иди. Гуран хејри шәрдән ајырмағы, фәргләндирмәји өјрәдир. Онун һәгигәтләри инандырыҹы дәлил вә тәкзибедилмәз сүбутларла тәсдиг олунур. Онлар “сынама, лакин инан” гајдасыны тәкзиб едир, јени һәјат дүнјаҝөрүшүнү - “сына вә инан” елан едир. Гуранда дејилмишдир (мәнасы): “Биз Китабы (Гураны) сәнә јалныз мүшрикләрә ихтилафда олдуглары (төвһид, гијаәмт, гәза-гәдәр вә с. бу кими) мәсәләләри изаһ етмәк вә мөминләрә бир һидајәт вә мәрһәмәт олсун дејә назил етдик” (“Ән-Нәһл” сурәси, ајә 64).
Гуран ајдын әрәб дилиндә назил олмуш вә чох ҝөзәл аһәнҝдарлығы, үслуб тәмизлији, композисија ујғунлуғу вә грамматик конструксијаларын дүзҝүнлүјү илә сәҹијјәләнир.
Гуранда артыг вә тәсадүфи һеч нә јохдур, вә онун мәнасы үзәриндә дәриндән дүшүнмәк ән лајигли ишләрдән бири сајылыр. Гуран һәгигәтләри үзәриндә дүшүнҹәләр гәлби ачыр, мөмини өз дәрин мәнасы илә һејрәтләндирир, валеһ едир. Гуран бизи бу гәрибә дүнјада әһатә едән әламәтләр һаггында дүшүнмәји вә онун ҝөзәллијини гијмәтләндирмәји өјрәдир. Китабда дејилир (мәнасы): “Биз бу Китабы сәнә инсанлары өз Рәббинин изни илә зүлмәтләрдән нура (күфрдән имана), һәм дә јенилмәз гүввәт саһиби вә һәр ҹүр тәрифә, шүкрә лајиг олан Аллаһын јолуна (Ислам дининә) чыхартмаг үчүн назил етмишик” (“Ибраһим” сурәси, ајә 1). Буна ҝөрә дә Рәсулүллаһ ﷺ изаһ едәрди ки, онун ардыҹылларындан ән јахшысы Гураны өјрәнән вә ону башгаларына өјрәдәндир.
Гуранын хүсусијјәтләри
Мүгәддәс Гуран – бүтүн бәшәријјәтә јөнәлдилмиш надир Китабдыр. Орада ҝөстәрилмиш руһи гуртулуш вә мәнәви тәмизләнмә јолу о гәдәр мүкәммәлдир ки, Гуран бу ҝүн дә өз әһәмијјәтини итирмәмиш вә Дүнјанын ахырына гәдәр дә итирмәз. Буна ҝөрә дә Муһәммәд Пејғәмбәрә ﷺ буну демәк бујурулмушду (мәнасы): “Бу Гуран мәнә сизи вә она (ҝәләҹәкдә) јетишәҹәк кимсәләри (гијамәтә гәдәр) хәбәрдарлыг едиб горхутмағым үчүн вәһј олунду” (“Әл-Әнам” сурәси, ајә 19). Мүсәлман алимләри бу Китабын онун надирлији һаггында мүлаһизә јүрүтмәк үчүн бәзи хүсусијјәтләрини ҝөстәрирләр.
Гуран һеч вахт тәһриф олунмаз вә назил олдуғу шәкилдә галаҹагдыр, чүнки Бөјүк Аллаһ-тәала бујурур (мәнасы): “Шүбһәсиз ки, Гураны биз (Аллаһ) назил етдик вә сөзсүз ки, Биз дә ону (һәр ҹүр тәһриф вә тәбдилдән; артырыб әксилтмәдән) горујуб сахлајаҹағыг” (“Әл-Һиҹр” сурәси, ајә 9).
Сәмави вәһјләрин шанлы гатарыны баша вурараг Гуран әввәлки Китаблардан шәһадәт верир вә тәсдиг едир ки, онларын һамысыны Аллаһ назил етмишдир. Онда дејилир (мәнасы): “Сизә назил етдијимиз бу Гуран өзүндән әввәлкиләри тәсдиг едән мүбарәк бир Китабдыр” (“Әл-Әнам” сурәси, ајә 92).
Гуран тәглидедилмәздир, вә һеч ким бу вахта гәдәр буна бәнзәр бир шеј јазмамыш вә јаза да билмәз – һәм форма, һәм дә мәзмунҹа – һәтта гыса бир сурә. Онун һәгигәтләри мүасир елми кәшфләрлә тәсдиг олунмушдур.
Гуран сурәләрини һәтта әрәб дилини билмәјәнләр дә асанлыгла јадда сахлајырлар. Гуран әввәлки Мүгәддәс Китабларын мәғзини, маһијјәтини нәгл едир.
Гуранын даһа бир ваҹиб хүсусијјәти сурә вә ајәләрин – һиссә-һиссә – Пејғәмбәрин ﷺ вә онун сәһабәләринин һәјатында мүәјјән һадисәләрлә әлагәдар назил олмасыдыр. Бу ајә вә сурәләр онлара раһатлыг ҝәтирир вә инам верирди.
арды вар
