Ашура ҝүнү
Ашура ҝүнү вә ја мүбарәк Мүһәррәм ајынын онунҹу ҝүнү – мүсәлманлар үчүн бөјүк ҝүндүр, чүнки бәшәр тарихиндә чох һадисәләр мәһз онунла бағлыдыр.
Мәсәлән:
1) Ҝөјләр вә јерләрин јарадылыб гуртармасы.
2) Дағларын јарадылмасы.
3) Адәмин јарадылмасы.
4) Улдузларын јарадылмасы.
5) Һәвванын јарадылмасы.
6) Сәмави Лөвһи-мәһфузун вә Гәләмин јарадылмасы.
7) Ҹинләрин јарадылмасы.
8) Ибраһимин доғулмасы.
9) Фиронун суда батмасы вә Муса пејғәмбәр вә онун ҹамаатынын хиласы.
10) Исанын ҝөјләрә јүксәлмәси.
11) Ашура ҝүнүндә Бөјүк мәһкәмәнин тәјин едилмәси.
Бу һадисәләри имам әс-Сүјути өз китабларында ҝөстәрир. Һәр маддәнин инам ҝәтирмиш адам үчүн чох бөјүк әһәмијјәти вар ки, онунла бағлы бүтүн дүнја мүсәлманлары Аллаһа ﷻ миннәтдарлыг әламәти кими хејирхаһ ишләр ҝөрүб бу ҝүнү гејд едирләр.
Ашура ҝүнүндә ән јахшы һәрәкәт
Әҝәр бу ҝүндә шәхс өзү оруҹ тута билмирсә, онда гој һәр һансы бир хејирхаһ иш ҝөрсүн, һеч олмаса бу ҝүндә оруҹ тутаны ифтарда једиртсин, вә бу да чох гијмәтлидир.
Пејғәмбәр ﷺ дөврүндә бу ҝүндә оруҹ тутмаг гәрарына ҝәлмиш чох касыб мүсәлман јашајырды. Бүтүн ҝүнү оруҹ тутуб ахшам базар мејданына чыхыр, чүнки евиндә ифтар үчүн нә јемәк, нә дә ону алмаг үчүн пулу варды. Орада сәләмчи бир мүсәлман ҝөрүр, она јахынлашыр вә бир аз јемәк алмаг үчүн бир гызыл пул истәјир, лакин рәдд ҹавабы алыр. Бу вахт јахынлыгда дуран јәһуди, о да сәләмчи иди, касыбдан сорушур: “Сән һәмкарыма нә дедин?” О, ҹаваб верди: “Бир динар истәдим, о исә вермәди”, вә изаһ еләди ки, белә ҝүндә оруҹ тутур. Онда јәһуди оруҹ вә белә ҝүн һаггында ешидәрәк она он динар (гызыл пуллар) верир. Јохсул әрзаг алыб евә ҝәлир вә оруҹуну ачыр.
Һәмин бу ҝеҹә аз иман ҝәтирмиш сәләмчи мүсәлман јуху ҝөрүр, она Ҹәннәтдә бөјүк сарај ҝөстәрирләр, анҹаг ҝирмәк истәјән кими сәс ҝәлир: “Бу ҝүнә кими бу сарај сәнин иди, инди о јәһудининдир”.
Јухудан ојанан мүамиләчи јәһудинин јанына јүјүрүб она тәклиф едир: “Мән сәнә јүз динар верирәм, бир шәртлә ки, сән касыба вердијин он гызыл пулун мүкафатыны мән кечирәсән”, лакин о ҹаваб верир: “Хејр, Ҹәннәтдәки о сарајы гәти сурәтдә сатмарам” – вә шәһадәт сөјләјиб Исламы гәбул едир. Сонра мәлум олур ки, јәһуди дә һәмин јухуну ҝөрмүшдүр.
Бу ҝүнүн әмәлләринә ҝилинҹә, гој һәр кәс өз имканы, сағламлығы вә мадди вәзијјәти даирәсиндә хејирхаһ иш ҝөрсүн, чүнки бу ҝүн сәдәгә пајлајараг сәхавәт, әлиачыглыг ҝөстәрмәк чох јахшыдыр, әлиачыглығын ән јахшы тәзаһүрү исә – өз аиләсинә мүнасибәтдәдир.
Пејғәмбәр ﷺ демишдир: “Ашура ҝүнүндә өз аиләсинә мадди ҹәһәтдән әлиачыг оланын башга илләрини дә Аллаһ рузидә бол еләјәр” (әл-Һәјсәми, әт-Тәбәрани, зәиф һәдисдир). Сүфјан әс-Сәври демишдир: “Биз бу һәдиси јохладыг, о гүввәдә оландыр”, јәни бу һәдисдә һаггында дејилән рузи боллуғунун вәди јеринә јетди.
Пејғәмбәр ﷺ вә нәбиләрин Ашура ҝүнүнү хүсуси әмәлләрлә јүксәлтдикләри онларын бу ҝүндә оруҹ тутмаларыдыр ки, бизә сәһиһ рәвајәтләрдә ҝәлиб чатмыш, вә бу, бизим үчүн дә ән јахшысыдыр, чүнки инсанларын ҝөзүнә ҝөрүнмәјән ибадәтдир.
Әбу Јәзидин оғлу ҮбејдүЛлаһдан нәгл олунмушдур ки, о демишдир: “Мән Ибн Аббасын белә дедијини ешитмишәм: “Мән Аллаһ Рәсулуну Ашура ҝүнү вә Рамазан ајында олдуғу кими оруҹ тутмагда даһа чох сәј ҝөстәрдијини ҝөрмәмишәм” (имам Мүслим).
Арзуолунан ҝүнләрдән Рәсулуллаһ ﷺ оруҹ тутмагда Ашура ҝүнү даһа чох сәј ҝөстәрирди.
Диҝәр һәдисдә дејилмишдир: “Доғрудан да, Аллаһын Елчиси Мәдинәјә ҝәләндә јәһудиләри пәһриз тутан ҝөрдү вә онлар дедиләр (онлардан сорушанда): “Бу, Муса вә Онун ҹамаатынын Фирондан хилас олдуглары бөјүк ҝүндүр, буна ҝөрә Муса оруҹ тутурду вә биз дә Аллаһа миннәтдарлыг, шүкр әламәти кими тутуруг”. Онда Пејғәмбәр ﷺ деди: “Биз (мүсәлманлар) Муса Пејғәмбәрин хатиринә Аллаһа миннәтдарлыг әламәти кими оруҹ тутмаға даһа чох лајигик”, - вә бу ҝүндә оруҹ тутмағы бујурду” (имам Мүслим Ибн Аббасдан нәгл етмишдир).
Һәмин һәдисдә дејилмишдир: “Ҹаһилијјәтдә (Исламдан әввәлки дөвр) гурејшиләр Ашура ҝүнүндә оруҹ тутурдулар вә Аллаһын Елчиси дә бу ҝүндә Мәккәдә оруҹ тутарды, лакин Пејғәмбәр Мәдинәјә ҝәләндә, һамыја бу ҝүндә оруҹ тутмағы бујурду вә Өзү дә Рамазан ајында оруҹ тутмаг әмри ҝәлинҹә тутурду, онда Мүһәммәд демишдир: “Ким истәјир, Ашура ҝүнүндә оруҹ тутсун, ким истәмирсә, тутмаја да биләр” (имам әл-Бухари Аишәдән нәгл етмишдир).
Бу һәдисдән белә нәтиҹә чыхыр ки, бу ҝүндә оруҹ тутмаг чох јахшыдыр, анҹаг үммәт үчүн ҝөстәриш, әмр дејилдир. О ки галды гурејшиләрин Исламдан әввәлки дөврдә тутан оруҹуна, алимләр тәфсирдә јазырлар ки, ола билсин гурејшиләрә бу һәрәкәти јәһудиләр билдирмишләр, чүнки јәһудиләр әһл-әл-Китаб (Китаб әһли) идиләр, гурејшиләр исә бүтпәрәст идиләр.
Пејғәмбәр ﷺ сүннәсинә риајәт етмәк – динимизин бир һиссәсидир, буна ҝөрә дә Аллаһын Истәклиси ﷺ еләјәни еләмәк имканыны әлдән бурахмаг лазым дејил. Рәсулүллаһ Китаб әһлинә (христиан вә јәһудиләрә) охшамагдан чәкинәрди, буна ҝөрә о, демишдир: “Әҝәр мән ҝәлән илә гәдәр јашасам, онда мүтләг бујурарам ки, Ашурадан әввәл (доггузунҹу ҝүн) вә ја сонра (он биринҹи) оруҹ тутсунлар (јәни, Ашура ҝүнү илә бирликдә бир ҝүн габаг вә ја сонра оруҹ тутсунлар).
Әбу Һәтфән ибн Тариг демишдир: “Рәсулүллаһ оруҹ тутанда мән Ибн Аббасын белә дедијини ешитмишәм: “Бу, јәһуди вә христианларын јүксәлтдији Ашура ҝүнүдүр?!” Пејғәмбәр ҹаваб вермишдир: “Ҝәлән ил мән доггузунҹу ҝүндә дә оруҹ тутаҹағам (Ашура илә бирҝә)” (имам Мүслим).
Диҝәр һәдисдә дејилмишдир: “Әҝәр ҝәлән илә гәдәр сағ галсам, онда доггузунҹу ҝүн оруҹ тутаҹағам” (имам Мүслим), лакин Рәсулүллаһ ﷺ бу ҝүнә гәдәр јашамады. Белә ки, Ашура оруҹуну тутмаг истәјән Китаб әһлиндән фәргләнмәк үчүн бу ҝүндән габаг вә ја сонра бирҝә пәһриз сахласа јахшыдыр.
Әҝәр шәхс јалныз Ашура ҝүнүндә башга ҝүнләрсиз (әввәл вә ја сонра) оруҹ тутарса, онда бу да кифајәт едәр
Ашура ҝүнүндә оруҹа нијјәт
Бу ҝүндә оруҹа нијјәт белә гајдада едилир: “Мән сабаһ Аллаһ хатиринә Ашура ҝүнүндә сүннәт (арзуолунан) оруҹ тутмағы нијјәт едирәм”, нијјәт Аллаһ үчүн.
Әҝәр шәхсин бурахылмыш фәрз оруҹлары варса, онда о, нијјәтиндә бурахылмыш оруҹу да бирләшдирә биләр, онда нијјәти бу формада еләмәк лазымдыр: “Мән сабаһ Аллаһ наминә бурахылмыш фәрз оруҹу гәза етмәјә нијјәт етдим”, - вә о, иншаллаһ, бу оруҹу тутараг нәинки өз борҹуну верәр, һәм дә бу ҝүндә арзуолунан оруҹа ҝөрә әвәз (мүкафат) да алар.
