Мүсәлманлар Мүһәррәм ајыны неҹә кечирирләр?

Уҹа Аллаһа һәмд вә сәналар олсун, Пејғәмбәримизә – бүтүн пејғәмбәрләрин сејјидинә, онун әһлибејтинә вә сәһабәләринә сонсуз сәләват вә сәламлар олсун.

Доғрудан да Мүһәррәм ајы – бәрәкәтли ајдыр, илин биринҹи ајыдыр, һарам ајлардан биридир ки, онун һаггында Гуранда дејилмишдир (мәнасы): «Һәгигәтән, Аллаһ ҝөјләри вә јери јарадан ҝүн ајларын сајыны да мүәјјән етди – он ики, Аллаһын Китабына әсасән. Онлардан дөрд ај һарамдыр, бу – мөһкәм (сарсылмаз, доғру) диндир. Бу ајларда өзүнүзә зүлм етмәјин». Һәдисдә дејилмишдир: «Ил 12 ајдан ибарәтдир, онлардан дөрдү һарамдыр, үчү нөвбә илә ҝәлир: Зүл-гәдә, Зүл-һиҹҹә вә Мүһәррәм, (дөрдүнҹү ај) Рәҹәб исә Ҹүмадә әл әхир вә Шәбан арасындадыр» (әлБухари).

Аллаһ ﷻ истәдији һәр һансы вахты вә јери јүксәлдир. «Ҹәза вә мүкафат бу ајларда әмәлләрә ҝөрә чохалыр. Сыхышдырма (зүлм) бүтүн ајларда бөјүк ҝүнаһдыр, амма бу дөрд ајда ондан өтрү ҹәза чохалыр. Уҹа Аллаһ истәдијини јүксәлдир. Аллаһ ﷻ мәләкләри дејил, пејғәмбәрләри бунун үчүн сечиб јүксәлтмишдир. Бүтүн инсан нитгиндән (данышығындан) Мүтәал Аллаһ Ону зикр етмәји ајырмышдыр. Дүнјада ән јахшы јерләр мәсҹидләрдир. Ајлар арасында Аллаһ-тәала Рамазан вә Мүһәррәми сечмишдир. Аллаһын ﷻ јанында ҝүнләрдән ән јахшысы ҹүмә, ҝеҹәләрдән – ЛејләтүлГәдрдир. Уҹа Јарадан јүксәлдәни јүксәлдин». (Ибн Гасир, «әт-Төвбә» сурәсинин тәфсири, ајә 36). Әбу Һүрәјрәдән хәбәр верилир ки, Пејғәмбәр бу ајда оруҹун фәзиләти һаггында демишдир: «Рамазан ајында оруҹдан сонра ән фәзиләтли оруҹ Аллаһын ајы - Мүһәррәмдәдир» (Мүслим).

Аллаһын ајы Мүһәррәм онун шәрәфлилијинә ҝөрә адландырылмышдыр. Әл-Гари демишдир ки, бүтүн ај нәзәрдә тутулур. Амма һәр һалда Пејғәмбәрин r Рамазандан башга бүтүн ајы оруҹ тутмасы мүәјјән олунмамышдыр. Бу һәдиси оруҹ тутулан ҝүнләрин сајыны чохалдан һесаб едирләр. (Ән-Нәвави).

Әл-Иззу ибн Әбд әл-Сәлам демишдир: «Ҝөрүлмүш ишләр үчүн мүкафаты Аллаһ чохалдыр, неҹә ки, мәсәлән, Рамазанда оруҹа ҝөрә даһа чох мүкафатландырараг, нәинки бүтүн башга вахтларда оруҹа ҝөрә, вә һабелә Ашура ҝүнү, һансынын ки фәзиләти Аллаһын Онун бу ҝүн гулларына ҹомәрдлијиндән вә хејирхаһлығындандыр…» («Кәваид әл-Әһкам» китабы.

Мүсәлманларда Ашура ҝүнүнүн фәргләнмәси

Ибн Аббас чатдырмышдыр: «Пејғәмбәр Мәдинәјә ҝәлиб ҝөрдү ки, јәһудиләр Ашура ҝүнү оруҹ тутублар. О, сорушду: «Нијә сиз оруҹ тутурсунузз?». Онлар ҹаваб вердиләр: «Бу, шәрәфли ҝүндүр, бу ҝүндә Аллаһ ﷻ Исраил оғулларыны дүшмәнләрдән хилас етмишдир, Буна ҝөрә дә Муса u бу ҝүндә оруҹ тутмушдур». О, деди: «Биз Мусаја сиздән даһа лајигик». О, һәмин ҝүн оруҹ тутмуш вә һәмин ҝүндә оруҹ тутмағы бујурмушдур» (имам әл-Бухари). Ашура ҝүнү оруҹ тутмаг әнәнәси һәтта Исламдан әввәлки дөврдә дә варды. Нәгл олунмушдур ки, Ајишә демишдир: «Ҹаһилијјәт дөврүндә адамлар бу ҝүндә адәтән оруҹ тутардылар,,,».

Әл-Гүртуби демишдир: «Ола билсин ки, гурејшиләрдә бу, адәт олуб, чүнки онлар, Ибраһимин ардынҹа ҝедәрәк әввәлки гануна әсасланардылар». Һәмчинин чатдырмышлар ки, Пејғәмбәр ﷺ адәтән Ашурада Мәккәдә оруҹ тутармыш, Мәдинәјә көчмәмишдән габаг. Көчәндән сонра о, билди ки, јәһудиләр бу ҝүнү хүсуси гејд едирләр, вә бунун сәбәби һаггында суала онлар јухарыдакы һәдисдә дејилдији кими ҹаваб вермишләр. О, мүсәлманлара јәһудиләрдән фәргләнмәји вә бу ҝүнү бајрам кими гејд етмәмәји бујурду. (Ибн Һәҹәр, «Фәтһ әл-Бәри Шәрһ алә Сәһиһ әл-Бухари»).

Ашура ҝүнүндә оруҹун фәзиләтләри

Ибн Аббас демишдир: «Мән һеч вахт Аллаһ Рәсулуну ﷺ Ашура ҝүнү вә Рамазан ајындакы кими оруҹ тутмаға ҹәһд едән ҝөрмәмишәм» (Әл-Бухари). Пејғәмбәр ﷺ демишдир: «Мән үмидварам ки, Аллаһ ﷻ Ашурада оруҹу әввәлки илин бағышланмасы кими гәбул едәҹәкдир» (Мүслим). Бу, Јараданын бизә сәхавәтинин тәзаһүрүдүр: бир ҝүн әрзиндә оруҹда – бүтөв илин ҝүнаһларынын бағышланмасы вар.

Ашура ҝүнү һансы ҝүн сајылыр

Ән-Нәваи демишдир: «Ашура вә Тасуа – әрәб дили үзрә китаблардан мәлум олдуғу кими, узадылмыш һәрфләри олан сөзләрдир. Алимләрин әксәријјәтинин рәји: «Ашура – Мүһәррәмин онунҹу ҝүнү, вә Тасуа – доггузунҹу ҝүнүдүр. Һәдисләрин ајдын мәнасы вә үмуми формулдан баша дүшдүјүмүз беләдир. Вә бу, һәмчинин дил алимләринин адәтән баша дүшдүкләридир». (әл-Мәҹмуу). Ашура – ҹәһилијјәт дөврләриндә мәлум олмајан Ислам адыдыр» («Кәшшаф әл-Гина»).

Ибн Аббас демишдир: «Аллаһын Елчиси бизә Ашурада, Мүһәррәмин онунҹу ҝүнүндә оруҹ тутмағы әмр етди» (Тирмизи). Әбд әл-Әлла ибн Аббас нәгл етмишдир: «Аллаһ Рәсулу Ашурада оруҹ тутуб сонра бүтүн мүсәлманлара ҝөстәриш верәндә онлар дедиләр: «Ја Рәсулүллаһ, бу – јәһуди вә христианларын еһтирам бәсләдији, гејд етдикләри ҝүндүр». Аллаһ Елчиси ﷺ ҹаваб верди: «Әҝәр мән ҝәлән или ҝөрмәк үчүн јашасам, иншааллаһ, биз һабелә доггузунҹу ҝүндә дә оруҹ тутарыг». Лакин белә олду ки, Рәсулүллаһ ﷺ о бири ил ҝәлинҹә вәфат етди» (имам Мүслим). Әш-Шәфии, онун шаҝирдләри, Әһмәд, Исһаг вә диҝәрләри нәгл етмишләр: «Доггузунҹу вә онунҹу ҝүнләр оруҹ тутмаг – арзу олунур (јахшыдыр), чүнки Пејғәмбәр ﷺ онунҹу ҝүн оруҹ тутарды вә доггузунҹу ҝүн дә оруҹ тутмаға нијјәти варды».

Буна әсасән демәк олар ки, Ашура оруҹунун мүхтәлиф дәрәҹәләри вар: онлардан ән азы – јалныз онунҹу ҝүндә оруҹдур, ән јахшысы исә – доггузунҹу вә онунҹу ҝүнләрдә оруҹдур. Бу ајда нә гәдәр чох оруҹ тутсан, о гәдәр јахшыдыр.

Мүһәррәмин доггузунҹу ҝүнүндә оруҹун арзуолунмасынын һикмәти

Әл-Нәвави демишдир: «Алимләр – бизим сәһабәләр вә башгалары – бир нечә сәбәб хатырламышлар ки, онлара ҝөрә Мүһәррәм ајынын доггузунҹу ҝүнүндә оруҹ тутмаг јахшыдыр:

1.Тәкҹә онунҹу ҝүнә һөрмәт едән јәһудиләрдән фәргләнмәк үчүн. Бу рәј Ибн Аббасдан чатдырылмышдыр.

2.Нијјәт Ашураја башга ҝүн әлавә етмәкдәдир. Бу, хатырландығы кими, ајрыҹа ҝүмә ҝүнү оруҹ тутмаг јасағына охшајыр.

3.Еһтијат үчүн, оруҹун онунҹу ҝүнә дүшмәсинә јәгин олмаға, о һалда ки, әҹәр Мүһәррәмин әввәлиндә ајын мүшаһидәсиндә һансыса сәһв варса вә доггузунҹу ҝүн әслиндә онунҹудурса.

Ибн Һәҹәр «Әҝәр мән ҝәлән илә кими јашасам, мән һөкмән доггузунҹу ҝүн оруҹ тутаҹағам» һәдисинә өзүнүн шәрһиндә демишдир: «Ола билсин ки, доггузунҹу ҝүндә оруҹ дејәндә һәмин ҝүнлә өзүнү мәһдудлашдырмаг дејил, ону онунҹуја бирләшдирмәк истәји ја да мүсәлманларын јәһудиләрдән вә хачпәрәстләрдән фәргләнмәси лүзуму нәзәрдә тутулурду ки, бу даһа сәһиһдир, неҹә ки буну имам Мүслимин сөјләдији бәзи һәдисләр сүбут едир». (Фәтһ, 4/245).

Јалныз Ашура ҝүнү оруҹ тутмаг һаггында

Ибн Һәҹәр әл-Һәјтәминин «Түһфәт әл-Мүһтаҹ» китабында дејилир: «Јалныз Ашура ҝүнү оруҹ тутмағын һеч бир гәбаһәти јохдур» (арзуолунан оруҹ һаггында фәсил). Бу ҝүндә оруҹ тутулур, һәтта әҝәр бу, ҹүмә ја да шәнбәдирсә. Тәкҹә ҹүмә ҝүнү оруҹ тутмаг јахшы дејил, әҝәр ҹүмәјә башга ҝүн әлавә етмәсән. Шәхс ҹүмә ҝүнү оруҹ тута биләр, әҝәр бу, онун ади оруҹуна ујғун ҝәлирсә (мәсәлән, о, ҝүнашыры оруҹ тутур), јахуд о, вәдини јеринә јетирәрәк оруҹ тутур (нәзр), ја да о, бурахылмыш фәрз оруҹу тутур; бу, Шәриәтдә Ашура ја да Әрәфә кими бујрулмуш ҝүнләрин оруҹуна да аиддир. («Түһфәт әл-Мүһтәҹ»).

МҮҺӘММӘД-АРИФ АБДУЛАЈЕВ