ХIикматал махлукъатал
ЦIум
ЦӀум ккола гIицIго хӀинчӀ гуреб, къуваталъул, эркенлъиялъул, бахӀарчилъиялъул ва бергьенлъиялъул гӀаламат.
ЦIумазул руго кIудиял, халатал кваркьабазул, къуватал регIерал малъалгун гозоялъул чан гьабулел хIанчIи. Гьезул тайпаялде гъоркье уна батIи-батIиял тайпаби. Абула лъабкъогоялде гIагарун тайпа бугиланцин.
Бищун машгьурал
Беркут. Гьеб рикIуна бищун кIудияблъун. Кваркьабазул халалъи 2,5 метралдасаги тIаде уна. Гьеб тайпа цIумазул цо-цо гIадамаз чан гьабиялъе ругьунги гьабула.
Могильник. Россиялда гIемерисез гьелда абула «бакъул цIум» абун.
Орлан. Гьелда абула «ралъдал цIум» абун. Гьедин абула гIемерисеб нухалда гIоразда, лъаразда аскIоб дандчIвалеб букIиналъ.
ХъахIал гъуждузул цIум. Гьеб рикIкIуна дунялалда бищун бакIаблъун.
БетIер хъахIаб цIум. Гьеб рикIкIуна СШАялъул гIаламатлъун.
РачIчI хъахIаб цIум. Гьеб Евразиялда гIемер дандчIвала.
Борхьал кваналеб цIум. Гьел руго борхьазде чан гьабизе кутакалда махщел бугел цIумал.
Тайланалъул цIумал. Гьел руго рихьизе гIисинал, амма тирха-кIочи бугел, гьунар цIикIкIарал.
ХIикмалъаби
Канлъи бихьи. Гьезда канлъи бихьула инсанасдаса бихьулелдаса щуго нухалъ лъикI.
Гьединго гьезда бихьула ультрафиолеталъул канлъи ва гьелъ кумек гьабула хӀайваналъ бараб гъиз-кIващалдаса пайда босунги, чан гьабизелъун, хадуб халкквезе.
ГIанкIгун гIункIкI гьезда бихьула 3 километралъул борхалъудаса.
Къуват. Гьезул хIатIал руго кутакалда къуватал. Ккураб чан малъаз данде къала лахIзаталдаго гьеб холедухъ къуваталда малъал чорхолъе къазарун.
Борхалъуде роржи. Гьел роржуна 7-9 километралъги борхалъуде. Роржунелъул хал гьарула данде рачIунел хинаб гьаваялъул карачелал, гьел кумекалъе хӀалтӀизарун чIола гьаваялдаги. Гьаваялда букIагоги кIола хIанчIазде чан гьабизе.
Хехлъи. ЧIахIиял куркьбал ругониги, цIумал руго хехго чан гьабулел хIанчIи. Боржун бачIинаго чан гьабулелъул цIум данде ракIарун куркьбалгун бортун уна тIаде кIанцIи гьабулелде. Гьедин бачIунелъул гьезул хехлъи 300км/сагIаталдеги бахуна.
Цоцазда божилъи гьаби. ГIемерисел цIумаз ккола жидеего дандияб ва гьелда цадахъ тIамула тIубараб гIумру. Чанги гьабула цадахъ рекъон, тIанчIиги гIезарула кIиялъго, жидерго ракьги цIунун. Щибаб соналъ цIиял тIанчIи рахъизе гьел руссуна цого бусаде, гьеб бакI къачIала ва лъола ханал. Гьедин гIезабураб бусадул цIайи тоннаялдецин бахуна.
ГIалхуда гIумру гьабулел цIумаз бала 20-30 сон. ГIадамаз ккурал ва ругьун гьарурал цIумал 50 сон базегIанги хутIула.
