БахIарчиял Туркал

Туркалгун бусурбабазул тунка-хIуси МугIавият халифалъун вугеб заманалда ккана. ХIужайжил вас МугIавиятица бицана Абусуфянил вас МугIавиятихъе турказда тIад бергьенлъи босиялъул бицун кагъат бачIиндал жив гьесда аскIов вукIанин.

Гьеб кагътида бицунеб букIана гIемерал туркал чIванаян ва гIемераб гъанимаги щванаян. Гьеб кагъат цIалидал халифа МугIавиятил ццин бахъун жаваб хъваян буюрухъ кьуна: «Шал чIварал ва кинал гъанимаби росаралали дуца хъвараб кагътидасан дида бичIчIана.

Дир изну гьечIого тIокIаб гьелгун рагъизе ихтияр кьоларо дица», - ян. Цинги дица гьикъана: «Я, бусурбабазул цевехъан, щай дуца гьедин абулеб!?», - илан.

Гьес абуна: «Аварагас абулеб рагIана дида: «Юшан (полынь) ва къайсумат (тысячелистник) бижулеб бакIалъ турказ гIарабазда тIад бергьенлъи босизе буго», - ян. Гьединлъидал гьелгун рагъ базе бокьун гьечIо дие». гьеб хIисабалде босун асхIабзабаз гIемер абулаан «туркал жалго теян».

Гьелдаса хадуб бусурбабаз туркал жалго тана. Амма гьоркьоб заман индал турказ бусурбабазул церехъабазул божилъи бижизабуна. ГIабасидазул наслуялдаса кколев МугIтасимил бетIерлъиялда гьесул аскаралъул гIемериселго туркал рукIана. Цинги божилъиялдеги рачIун МугIтасимида хадуб турказ гьесул вас Мутаваккил чIвана.

Гьелдаса хадуб бусурбабазе унго-унгояб балагьлъун ккана гьижрияб 6 гIасруялда монголал тIаде кIанцIи. Бусурбабазул тарихалъул тIухьдузда гьезул бицун «АтТатар» абун хъван букIуна. Кутакаб зарал гьабуна гьез бусурбабазе. Багъдадалда, Дамаскалда рукIарал гIемерал исламиял квералъ хъварал гIелмиял асарал гьез рухIана. Имам нававиясул заман букIана гьеб.

Гьезул бицун гьес абуна: «Авагас жодое сифат гьабурал туркалгун рагъ ккана: Къваридал, гIисинал берал, багIаркьерал гьурмал, чIинтIарал мугIрул, битIараб хъалхъаналда релъарал гьурмул, квасул хьитал ретIарал», - илан. Хадубги имам Наваияс хъвалеб буго: «Гьел киналго сифатал жакъа къоялъги гьезул руго. Бусурбаби гьелгун гIемер рагъана ва жеги рагъулелги руго», - ян.

Амма заман индал гIемерал туркаца ислам босана ва бусурбабазе гIемерал бергьенлъабиги гьездалъун насиблъана. Гьединал бергьенлъабаздасан ккола МухIамад ФатихIица доб заманалда Византиялъул тахшагьарлъун букIараб Константинополь кверде боси. Хадусанги ГIусманиял сабаблъунги гIемераб халкъ исламалде рачIана.

Гьеб ритIухъ гьабула аварагасул рагIабазги: «Нужеда бичIчIила, ислам къабул гьабизегIан гьеб бищун рихараллъун рукIарал (къабул гьабун хадуб) бищун лъикIаллъун рукIунеллъи. ГIадамал рудниказда, ай магIданал рахъулеб бакIалда релъон рукIуна. Жагьилаб заманалда бищун лъикIал – исламалдаги бищун лъикIаллъун лъугьуна», - ян. (Бухари)

ЖАБИР МАЖИДОВ