Rəbiül-axir və Cümadəl-üla ayları – İslam tarixinin əlamətdar səhifələri

İslam təqviminin hər bir ayı mühüm hadisələri və böyük şəxsiyyətləri ilə yadda qalır. Rəbiül-əvvəl ayından sonra gələn Rəbiül-axir, daha sonra isə Cümadəl-üla ayları da İslam tarixində mühüm hadisələrin baş verdiyi və böyük alimlərin yaşadığı aylardandır.

Bu ayların tarixini öyrənmək yalnız keçmiş hadisələri xatırlamaq deyil. Böyük alim və ariflərin həyatına nəzər salmaqla onların elmə, ibadətə, gözəl əxlaqa, mənəvi tərbiyəyə və insanlara xidmətə verdikləri əhəmiyyəti də öyrənirik.

Rəbiül-axir ayı

Rəbiül-axir hicri-qəməri təqvimin dördüncü ayıdır. «Rəbi» sözü «bahar» mənasını verdiyi üçün bu ay «ikinci bahar» kimi də izah edilir.

Bu ayın ən mühüm hadisələrindən biri hicri 583-cü ilin 19-u (4 iyul 1187-ci il) baş vermiş Hittin döyüşüdür. Sultan Səlahəddin Əyyubinin rəhbərlik etdiyi müsəlman ordusu Fələstində səlibçilər üzərində böyük qələbə qazandı. Bu qələbə Qüdsün azad edilməsinə gedən yolu açan mühüm hadisələrdən biri oldu.

Rəbiül-axir ayı böyük İslam alimi, vaiz və sufi mürşidi Şeyx Əbdülqadir Geylaninin xatirəsi ilə də bağlıdır. O, hicri 470-ci ildə Geylan bölgəsində dünyaya gəlmiş, gənc yaşlarında Bağdada gedərək fiqh, hədis və digər İslam elmlərini öyrənmişdir. Sonralar uzun müddət ibadət və zahidliklə məşğul olmuş, Bağdada qayıtdıqdan sonra elm öyrətmiş və insanlara mənəvi nəsihətlər vermişdir.

Əbdülqadir Geylani təsəvvüf tarixinin böyük simalarından biri hesab olunur. Onun adı ilə bağlı Qadiriyyə təriqəti formalaşmış və müxtəlif İslam ölkələrində yayılmışdır. O, şəriət elmi ilə mənəvi tərbiyəni bir-birindən ayırmır, insanın həm zahirini, həm də batinini islah etməsini vacib sayırdı. Onun nəsihətlərində tövbə, ixlas, təqva, zikr, səbir, Allah-Təalaya təvəkkül və nəfsin tərbiyəsi mühüm yer tuturdu.

Onun həyatından nəql edilən məşhur hadisələrdən biri dürüstlüyü ilə bağlıdır. Anası ona heç vaxt yalan danışmamağı tapşırmışdı. Bağdada gedərkən karvanı quldurlar tərəfindən qarət edilir. Quldurlar onun üzərində pul olub-olmadığını soruşduqda Əbdülqadir Geylani paltarının içində tikilmiş qızıl sikkələrin olduğunu gizlətmir. Səbəbini soruşduqda isə anasına verdiyi sözü pozmaq istəmədiyini bildirir. Bu hadisədən təsirlənən quldurlar tövbə edirlər.

Bu hadisə bizə dürüstlüyün, verilən sözə sadiqliyin və mənəvi tərbiyənin insan həyatındakı böyük əhəmiyyətini göstərir.

Rəbiül-axirin 27-si böyük alim və sufi mürşidi İmam Əhməd əs-Sirhindi — İmam Rəbbaninin vəfat etdiyi tarix kimi qeyd olunur. O, «Mücəddid-i Əlf-i-Sani» — «İkinci minilliyin yeniləyicisi» adı ilə məşhur olmuşdur.

İmam Rəbbani Hindistanda dünyaya gəlmiş, Quranı, fiqh, hədis və digər İslam elmlərini öyrənmişdir. O, Nəqşbəndiyyə təriqətinin böyük şeyxlərindən olmuş və bu mənəvi yolun Hindistanda yayılmasına böyük xidmət göstərmişdir.

İmam Rəbbani üçün təsəvvüf şəriətdən ayrı bir yol deyildi. O, həqiqi mənəvi kamilliyin Quran və Sünnəyə bağlılıq, ixlas, zikr, nəfsin tərbiyəsi və qəlbin islahı ilə mümkün olduğunu vurğulayırdı. Onun tələbələri ilə yazışmaları sonradan «Məktubat» adı ilə toplanmışdır. Bu əsərdə həm əqidə və şəriət məsələləri, həm də qəlbin tərbiyəsi, mənəvi yüksəliş və təsəvvüfün əsasları haqqında mühüm fikirlər yer alır.

İmam Rəbbani haqqı söyləməkdən çəkinmədiyi üçün hakimiyyət tərəfindən həbs edilmiş, lakin mövqeyindən geri çəkilməmişdir. Onun həyatı bizə elm, mənəviyyat, şəriətə bağlılıq və haqqı müdafiə etməkdə möhkəmliyin nümunəsini göstərir.

Cümadəl-üla ayı

Rəbiül-axirdən sonra hicri təqvimin beşinci ayı olan Cümadəl-üla gəlir. Bu ay «Cümadəl-əvvəl» adı ilə də tanınır. «Cümada» sözü quraqlıq və quruluqla əlaqələndirilir.

Cümadəl-üla ayının əlamətdar şəxsiyyətlərindən biri Peyğəmbərimizin ﷺ nəvəsi Zeynəb bint Əlidir. O, Həzrət Əli və Həzrət Fatimənin (Allah onlardan razı olsun) qızı idi. Təqvası, həyası və kasıblara yardım etməsi ilə tanınırdı. Həyatında Quran, ibadət və insanlara xidmət xüsusi yer tuturdu.

Bu ayın 15-də hicri 38-ci ildə İmam Zeynülabidin Əli ibn Hüseynin dünyaya gəldiyi nəql edilir. O, Həzrət Hüseynin oğlu və Peyğəmbərimizin ﷺ nəvələrindən idi. Çox ibadət etdiyi üçün «Zeynülabidin» — «ibadət edənlərin zinəti» adı ilə məşhur olmuşdur.

İmam Zeynülabidin İslam mənəviyyatının və Əhli-beyt irsinin mühüm simalarından biridir. Onun gecə ibadətləri, uzun səcdələri, təvazökarlığı, səbr və mərhəməti sufi və mənəvi tərbiyə ənənəsində də böyük əhəmiyyət daşıyır. Ona aid edilən «Səhifeyi-Səccadiyyə» duaları tövhid, ibadət, tövbə, əxlaq və insanın Allahla mənəvi əlaqəsi baxımından zəngin irs hesab olunur.

İmam Zeynülabidinin həyatında ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərdən biri insanlara gizli yardım etməsi idi. Gecələr ehtiyac sahiblərinin evlərinə ərzaq aparır, bunu heç kimə bildirmirdi. Vəfatından sonra insanlar onun yardım etdiyini anladılar. Onun kürəyində ərzaq kisələri daşımaqdan yaranan izlərin olduğu da nəql edilir.

Bu hadisə bizə yaxşılığı şöhrət üçün deyil, yalnız Allah rizası üçün etməyin gözəlliyini göstərir. Bu isə təsəvvüfün əsas məqsədlərindən olan ixlas və qəlbin təmizlənməsi ilə birbaşa bağlıdır.

Cümadəl-ülanın 10-da hicri 660-cı ildə böyük Şafii alimi İzzuddin ibn Əbdüssəlam vəfat etmişdir. O, «Sultanül-üləma» — «alimlərin sultanı» adı ilə tanınmışdır. Uşaqlıqda yoxsulluqla üzləşməsinə baxmayaraq, böyük səylə elm öyrənmiş və dövrünün ən nüfuzlu alimlərindən birinə çevrilmişdir.

İbn Əbdüssəlam fiqh və üsul elmləri ilə yanaşı, mənəvi tərbiyəyə də əhəmiyyət verirdi. Onun həyatında elm, əməl, təqva və əxlaq bir-birindən ayrılmırdı. O, hakimlərin qarşısında haqqı söyləməkdən çəkinmir, alimlərin vəzifəsini yalnız dərs vermək deyil, həm də haqqı və ədaləti qorumaq hesab edirdi.

Cümadəl-ülanın 19-da isə böyük İslam alimi İmam Cəlaləddin əs-Süyuti vəfat etmişdir. O, 1445-ci ildə Qahirədə dünyaya gəlmiş və İslam elmlərinin ən məhsuldar alimlərindən biri olmuşdur. Təfsir, hədis, fiqh, ərəb dili və digər sahələrdə yüzlərlə əsər yazmışdır. Ən məşhur əsərləri arasında «Təfsir əl-Cəlaleyn» yer alır.

İmam Süyuti ömrünün sonlarında dünya malından uzaqlaşaraq özünü elmə və ibadətə həsr etmişdir. Onun bu zöhd həyatı İslam mənəviyyatında mühüm yer tutan dünya hərisliyindən uzaqlaşmaq və Allah rizasına yönəlmək anlayışını xatırladır.

Rəbiül-axir və Cümadəl-üla aylarının tarixinə nəzər saldıqda görürük ki, bu aylar yalnız mühüm hadisələrlə deyil, elm, təsəvvüf və mənəvi tərbiyə tarixində böyük iz qoymuş şəxsiyyətlərlə də zəngindir.

Rəbiül-axir bizə Səlahəddin Əyyubinin mübarizəsini, Əbdülqadir Geylaninin dürüstlüyünü və təsəvvüfi irsini, İmam Rəbbaninin Nəqşbəndiyyə yolundakı xidmətlərini və haqqı müdafiə etməsini xatırladır.

Cümadəl-üla isə Zeynəb bint Əlinin təqvasını, İmam Zeynülabidinin ibadət və ixlasını, İzzuddin ibn Əbdüssəlamın elmi və ədalətini, İmam Süyutinin elm və zöhdünü qarşımıza çıxarır.

Bu böyük şəxsiyyətlərin həyatında elm ilə təsəvvüf, şəriət ilə əxlaq, ibadət ilə insanlara xidmət bir-birindən ayrı deyildi. Onların həyatından öyrənirik ki, əsl mənəvi kamillik yalnız çox bilməkdə deyil, bildiklərini ixlasla yaşamaq, qəlbi təmizləmək, gözəl əxlaq sahibi olmaq və insanlara fayda verməkdədir.

Allah-Təala bizi elm, ibadət, gözəl əxlaq və ixlas sahibi olan saleh insanların yolundan ayırmasın. Amin.