Ҹүмәдәл-үлә ајы: бу ајда әһәмијјәтли нә һадисә баш вериб?
Мүсәлман ај тәгвиминин ҹүмәдәл-үлә вә ја ҹүмәдәл-әввәл адланан бешинҹи ајы ҝәлир. “Ҹүмәдә” әрәб сөзү гураглығы ифадә етмәк үчүн истифадә олунур, чүнки бу ики ај – ҹүмәдәл-үлә вә ҹүмәдәлл-ахыр ән гураг ајлар иди.
Әнәнәјә ҝөрә биз сизә Ислам тәгвиминин мүәјјән ајында баш верән һадисәләр вә бу ајда анадан олмуш вә ја вәфат етмиш мәшһур инсанлар һаггында данышырыг.
Бу ај сәһабәләр нәслиндән вә илк мүсәлманлардан ики ҝөзәл инсан дүнјаја ҝәлмиш вә әксинә, Ислам иҹмасынын ики бөјүк алими вәфат етмишдир. Аллаһын көмәји илә биз онларын тәрҹүмеји-һаллары барәдә сизә гыса мәлумат верәҹәјик.
Беләликлә, бу ајын 5-ҹи ҝүнү Аллаһ Рәсулунун нәвәси Зејнәб бинт Әли доғулмушдур. Бу, һиҹринин 6-ҹы илиндә баш вермишдир. О, Әли вә Фатимә аиләсиндә үчүнҹү өвлад иди. Рәвајәтә ҝөрә, “атасынын бәзәји” мәнасыны верән ады она Пејғәмбәр өзү гојмушду.
Һиҹринин 18-ҹи илиндә Зејнәб Абдуллаһ ибн Ҹәфәрә әрә ҝетмиш, онунла никаһда беш ушаг доғмушдур: оғуллары Мүһәммәд, Ҹәфәр, Аунә вә Әли, һәмчинин гызы Үмм Ҝүлсүм. Абдуллаһ ибн Ҹәфәр бәзи вара саһиб олса да, әр-зөвҹә тәвазөкар һәјат сүрүр вә хејријјәчилијә хејли пул хәрҹләјирдиләр.
Зејнәб чох диндар вә мөмин гадын иди, бүтүн вахтыны Гуран охумагда вә диҝәр дини елмләри өјрәнмәкдә кечирирди. Һәддиндән артыг тәвазөкарлығы сәбәбиндән о, демәк олар ки, ҹамаат гаршысына чыхмазды, буна ҝөрә она сејјидә Һәја (ханым тәвазөкарлыг) дејирдиләр. Һәм дә Зејнәб адамлара көмәк етмәјә чалышыр, һеч вахт јохсуллара вә еһтијаҹы оланлара көмәк етмәкдән имтина етмәзди.
О, һиҹринин 62-ҹи илиндәрәҹәбин 14-дә вәфат етмишдир.
Һиҹринин38-ҹи илиндә ҹүмәдәл-үлә ајынын 15-ҹи ҝүнү, даһа чох диггәтәлајиг диндарлығына ҝөрә алдығыимам Зејнул-Абидин (ибадәт едәнләрин бәзәји) ады илә танынан бөјүк тәбиин Әли ибн Һүсејн дүнјаја ҝәлмишдир. Онун атасы Пејғәмбәрин нәвәси Һүсејн, анасы исә - Иранын сон Сасани шаһы III Јездиҝердин гызы -фарс шаһзадәси Шәһр Бану иди.
Рәвајәтә ҝөрә, шаһ дөјүшдә өләндә, гызлары исә әсир дүшәндә, имам Һүсејн ону әсирликдән сатын алмыш вә Исламы гәбул етдикдән сонра она евләнмишдир. Бир нечә ил сонра Әли адлы ушағы доғулду. Онун анасы доғумдан гыса мүддәт сонра өлдү вә оғланы онун икинҹи анасы олмуш атасынын көләси (кәнизи) бөјүтмүшдүр.
Оғлан ушаглыгдан хүсуси диндарлығы вә дини биликләр әлдә етмәјә севҝиси илә сечилирди. О, вахтынын чохуну Мәдинәдә Рәсулүллаһ мәсҹидиндә кечирирди, бурада ҝәнҹләрә Гуран өјрәдән, онлара Пејғәмбәр һәјатындан һекајәтләр вә онун өјүд-нәсиһәтини өтүрән, ҝәнҹләри әрәб поезијасы илә таныш едән бир чох сәһабә вә диҝәр алимләрә раст ҝәлмәк оларды.
Ҝәнҹ Әли дә Аллаһа ибадәт етмәкдә, хүсусән дә фәрз вә арзуолунан намазлары гылмагда чох чалышган иди – буна ҝөрә нәһајәт Зејн әл-Абидин -“ибадәт едәнләрин бәзәји” ләгәбини алды. Вә узун мүддәт вә севинҹлә сәҹдә етдији үчүн Мәдинә сакинләри ону Сәҹҹад –“чох сәҹдә едән” адландырмаға башладылар.
Рәвајәтә ҝөрә, Зејн әл-Абидин, һеч бир сәбәб олмадан ону тәһгир едән вә она пис рәфтар ҝөстәрән адамлары белә бағышламаға чалышан мүлајим вә сәбирли бир инсан иди. Мәдинә сакинләриндән бири данышыр:
“Зејн әл-Абидин мәсҹиддән чыханда мән онун ардынҹа ҝетдим вә һеч бир сәбәб олмадан ону тәһгир етмәјә башладым. Адамлар мәним дәрсими вермәк истәјәрәк үстүмә ҝәлдиләр, вә әҝәр мәни тута билсәјдиләрр, бурахмаздан әввәл мүтләг сүмүкләрими сындырардылар. Зејн әл-Абидин онлара тәрәф дөнүбдеди:“Бурахын ону”. Вә онлар мәни бурахдылар.
Горхдуғуму ҝөрүб меһрибан үзлә мәнә тәрәф дөнүб мәни сакитләшдирди, сонра деди: “Сәнә мәлум оланлары дејиб бизи тәһгир етдин, сәнин бизим һаггымызда билмәдикләрин даһа да писдир”. Сонра о, мәндән сорушду: “Сәнин һәр һансы бир тәләбатын вармы, ону тәмин етмәјә сәнә көмәк едә биләк?” Мән онун гаршысында утандым вә һеч нә ҹаваб вермәдим.
Утандығымы ҝөрүб әјниндә олан плашы үстүмә атды вә мәнә мин дирһәм вермәји бујурду. Вә бундан сонра һәр дәфә мән онунла растлашанда мүтләг дејирдим: “Мән шәһадәт верирәм ки, сән Аллаһ Рәсулунун нәслиндәнсән!”
Аллаһ-Тәала Зејн әл-Абидинә бөјүк әмлак вермишди. Онун чох ҝәлирли тиҹарәти вә ҝөзәл әкин саһәләри вар иди. Әмлакыны онун гуллугчулары мүһафизә едирди. Әкинчилик вә тиҹарәт она бөјүк ҝәлир ҝәтирирди ки, онун чох һиссәсини диҝәр адамларајардыма сәрф едирди.
Рәвајәтә ҝөрә, ҝеҹә дүшәндә о, архасына әрзаг торбалары алыб шәһәрин јохсул мәһәлләләринә ҝедәр, бу немәтләри көмәјә еһтијаҹы олан, лакин буну истәмәкдән утанан адамларын евләринин јанында гојарды. Сәһәр бу сәхавәтли һәдијјәләри тапанадамлар көмәјин һарадан ҝәлдијини дүшүнүрдүләр.Вә јалныз Әли ибн Һүсејн вәфат едәндә вә онлара көмәк ҝәлмәјәндә ону кимин вердијини баша дүшдүләр.
Мәрһум Зејнүл Абидинин ҹәсәдини мәрһуму јујан масаја гојанда, ону јујанлар күрәјиндә гаранлыг изләр тапдылар вә сорушдулар:
- Бу нәдир?
Адамлар онлара ҹаваб вердиләр:
- Бунлар онун јүз Мәдинә евинә ҝәтирдији ун торбаларынын изләридир. Бу евләр онун вәфаты илә чөрәкчисини итирди.
Инди бу ајда вәфат етмиш ики бөјүк алимдән данышаг. Һиҹринин 660-ҹы илиндә (ерамызын 1262-ҹи илиндә) ҹүмәдәл-үлә ајынын 10-ҹу ҝүнүндәһәлә сағлығында“султан әл-үләма” – алимләрин башчысы адландырылмыш бөјүк илаһијјатчы имам Иззуддин ибн Әбдүссәлам вәфат етмишдир.
Онун һәјаты чох тәлатүмлү вә һадисәләрлә долу иди. Ушаглыгда башыны һара гојаҹағыны билмәјән касыб бир јетим сонра өз дөврүнүн ән мәшһур вә нүфузлу алимләриндән бири олур.
Бу алимин там ады Иззуддин Әбу Мүһәммәд Әбдүләзиз ибн Әбдүссәлам ибн Әбүл-Гасим ибн әл-Һәсән әс-Сүләми әд-Димәшги әш-Шәфиидир. О, 1181 вә ја 1182-ҹи илләрдә (мүхтәлиф мәнбәләрә ҝөрә) Дәмәшгдә анадан олуб. Валидејнләрини еркән итириб вә онлар касыб инсанлар олдуглары үчүн онларын вәфатындан сонра ҝәләҹәк алим тамамилә доланышыгсыз галды.
Өзүнә азугә алмаға чалышмаг үчүн мәшһур тарихчи вә илаһијјатчы Ибн Әсакирин онун еһтијаҹыны өјрәниб мәсҹиддә ҝөзәтчи кими чалышмасыны тәшкил етдији мәсҹидә ҝедир. Анҹаг сонра ҝәнҹин биликләрә һәвәсини ҝөрән Ибн Әсакир она дәрс вермәјә башлајыр вә дини тәһсил алмаға көмәк едир.
Иззуддин мүхтәлиф Ислам фәнләрини сәјлә өјрәнир: һүгугу (фигһи) Ибн Әсакир вә Ҹәмалуддин Әбдүлһәмид әл-Һәрситанидән, үсул әл-фигһи вә дин нәзәријјәсини (шәриәти) Сејфуддин әл-Әмиди, үрәјин тәмизләнмәси елмләри - шејхләр Сүһрәвәрди вә Әбүлһәсән әш-Шәзилидән өјрәнир.
Султан әл-Малик Әшрәф Мусанын һакимијјәти дөврүндә шејх Әбдүссәлам виҹдансыз алимләр тәрәфиндән бөһтан гурбаны олараг тәгибәмәруз галды. Онун дүшмәнләринин һијләләринә – ҝуја бәзи мәсәләләрдә сәһв гәрарлар вердијинә инанан султан она фәтва вермәји гадаған етди вә ону ев дустағы етди. Лакин Һәнәфи мәзһәбинин илаһијјатчысы Ҹәмалуддинин хаһиши илә султан өз гәрарыны ләғв едир вә бөјүк шејхдән үзр истәјир.
О, тәкҹә илаһијјатчыларын дејил, һәм дә өз дөврүнүн Ислам дүнјасы һөкмдарларынын нүфузундан истифадә едирди. Онун вәфатындан сонра Сурија вә Мисир һөкмдары Султан Заһир Бејбарс онун һаггында белә демишдир: “Јалныз инди мән һакимијјәтдә тәсдиг олундум, чүнки о (Ибн Әбдүссәлам)адамлара онун ирадәсини јеринә јетирмәји әмр етсәјди, онлар онун әмрини јеринә јетирмәјә тәләсәрдиләр”.
Бөјүк алим 1262-ҹи илдә Гаһирәдә, 81 јашында вәфат етмишдир.
