Гуран – Аллаһ вәһји вә Исламын әсас мәнбәјидир
әввәли гәзетин өтән сајында
Гуранын назил олмасы, топланмасы вә гурулушу Гуранын јазылы тәсбити
Мүгәддәс Гуран Мүһәммәд ﷺ Пејғәмбәрә һиссә-һиссә назил олмушдур. Нөвбәти вәһји алан кими ону јазмағы бујурарды. Һәтта ән чәтин дәгигәләрдә, Мәккәдән Мәдинәјә һиҹрәт вахты вә һәрби јүрүшләр вахты онун јанында һәмишә назил олмуш ајәләрин мәтнини гејдә алмаг үчүн һазыр олан јазарлардан (мирзәләрдән, катибләрдән) кимсә оларды.
Мәккәдә Гураны илк олараг јазыја алан Абдуллаһ бин Сәәд олмушдур. Мәдинәдә бу шәрәфә Үбејј бин Кәәб наил олмушдур. Вәһјләри гәләмә аланларын сајында Әбу Бәкр , Өмәр бин әл-Хәттаб , Осман бин Әффан , Әли бин Әбу Талиб , Зүбәјр бин әл-Әввам , Һәнзәлә бин әр-Рәби , Шүрәһбил бин Һәсәнә , Абдуллаһ бин Рәваһә вә башгалары олмушлар. Пејғәмбәрин ﷺ сөзләриндән Гураны ҹәми гырха јахын сәһабә јазмышдыр.
Мүһәммәд ﷺ Пејғәбмәр дөврүндә Гуран ајәләрини хурма ағаҹларынын јарпагларында, јасты дашларда, дәри парчаларында, дәвә күрәкләриндә вә саирәдә јазардылар. Мүрәккәб һис, гурум, дудадан һазырланарды. Пејғәмбәр ﷺ изаһ едәрди ки, назил олмуш ајәләри һансы сурәјә вә мәһз һараја јазмаг лазымдыр. Вәһји јазыб мирзә ону Пејғәмбәрә ﷺ охујар вә әҝәр сәһв олсајды, Пејғәмбәрин ﷺ рәһбәрлији илә онлары дүзәлдәрди.
Гуранын горунуб сахланмасыны тәмин етмәк үчүн Пејғәмбәр ﷺ сәһабәләрини ону әзбәрләмәјә сөвг едәрди. Мүсәлманларын чоху бүтүн Гураны әзбәр билирдиләр.
Гуран һәлә Пејғәмбәрин ﷺ сағлығында там јазыја алынмышды. Буну чохлу һәдис сүбут едир. Мәсәлән, Мүслимин нәгл етдији һәдисдә дејилир: “Әлиниздә Гуранла сәфәрә чыхмајын, чүнки мән горхурам ки, дүшмәнләр ону әлә кечирәр”. Пејғәмбәрин ﷺ Әмр ибн Һәмзәјә мәшһур мүраҹиәтиндә дејилир: “Дини тәмизләмә етмәјәндән башга Гурана һеч ким тохунмасын” (Малик, Нәсаи). Бу вә буна охшар һекајәтләр Пејғәмбәр ﷺ дөврүндә сәһабәләрдә Јазылы Гуранын чохлу нүсхәләрдә олдуғуну сүбут едир. Бунун сајәсиндә Пејғәмбәр ﷺ дөврүндә Гуран һәр ики мәнада там горунуб сахланмаг шәрәфинә наил олмушдур: үрәкләрдә вә јазылы сурәтдә горунуб сахланмаға.
Анҹаг о һәлә јеҝанә бир китаба топланмамышды. Бу, бир чох шәртләрә ҝөрә едилмәмишди.
Биринҹиси, Пејғәмбәр ﷺ дөврүндә Гуранын вәрәгләрә јазылмасында вә ја бир күллијјатда топланмасында Әбу Бәкрин дөврүндә јаранан вә ону тумарлара јазмаға мәҹбур едән еһтијаҹ јох иди. Вә Османын һакимијјәти дөврүндә ортаја чыхан еһтијаҹ јох иди вә о, Гураны ваһид бир китаба јығыб сурәтләрини тәртиб етди. Бундан әлавә, мүсәлман иҹмасы бу дөврдә даһа јахшы ҝүнләр јашајырды. О дөврдә Гуран охујанлар чох иди вә әрәбләр арасында әзбәрләмәјә етибар јазылара ҝүвәнмәкдән үстүн иди.
Икинҹиси, Гуран бир дәфә там олараг ҝөндәрилмәмишди, әксинә, вәһјләрин назил олмасы 23 ил давам етмишдир.
Үчүнҹүсү, Мүһәммәд Пејғәмбәр ﷺ Аллаһын ﷻ әввәлләр назил етдији ајәдән вә ја ајәләрдән истәдијини ләғв едән јени бир Вәһј ҝөндәрилмәси еһтималы гаршысында иди, чүнки Гурандан ҝәлән ајәләрин сон ендирими илә Пејғәмбәрин вәфаты арасында јалныз доггуз ҝүн вар иди вә с.
Гурани-Кәримин ваһид бир мәҹәлләјә топланмасы
Мүһәммәд ﷺ Пејғәмбәрин о бири дүнјаја ҝетмәсиндән сонра мәлум олду ки, заман кечдикҹә Гуран билиҹиләринин сајы азалаҹаг вә онун мәтнинин гисмән итирилмәси тәһлүкәси јаранаҹагдыр. Өмәр бин әл-Хәттаб хәлифә Әбу Бәкри Гуранын бүтүн билиҹиләри тәрәфиндән бәјәнилмиш ваһид бир сијаһы тәртиб едилмәсинин зәрурилијинә инандырды. Өмәрин тәшәббүсүнү дәстәкләјән хәлифә Зејд бин Сабитә Мәдинәдә јашајан бүтүн сәһабәләрдән Гуран гејдләрини топламағы, ајә вә сурәләри Пејғәмбәрин ﷺ охудуғу ардыҹыллыгла јерләшдирмәји вә сијаһыны диҝәр елм адамлары илә әлагәләндирмәји тапшырды. Бу, тәхминән бир ил чәкди, бундан сонра разылашдырылмыш мәтн Әбу Бәкрә тәгдим едилди. Галан әлјазмаларын мәһв едилмәсинә гәрар верилди ки, сонрадан һеч ким Әбу Бәкрин сијаһысына дахил олмајан бир Гуран парчасы олдуғуну сөјләмәсин. Хәлифәнин вәфатындан сонра Гуран мәтни хәлифә Өмәрә , сонра исә онун вәсијјәтинә ҝөрә гызына, Пејғәмбәрин зөвҹәси, мөминләрин анасы Һәфсә бинт Өмәрә кечди.
Тарихчиләрин фикринҹә, хәлифә Осман дөврүндә ејни дәгигләшдирилмиш Гуран сијаһысынын дөрд нүсхәси тәртиб едилмишди. Мүсһәф-имам ады алмыш сијаһылардан биринҹиси Мәдинәдә галмыш, галанлары Куфә, Бәсрә вә Шама ҝөндәрилмишди.
Бир сыра тәдгигатчыларын фикринҹә, Мәдинәдә галан Гуранын бир нүсхәси орадан Әндәлусијаја апарылмышдыр. Сонрадан о, Мәракешә көчүрүлмүш вә 1485-ҹи илдә Сәмәргәндә ҝәлиб дүшмүшдүр. 1869-ҹу илдә рус тәдгигатчылары ону Санкт-Петербурга апармыш, бурада о, 1917-ҹи илә гәдәр галмышдыр. Совет һакимијјәти дөврүндә манускрипт (гәдим әл јазысы) ҝери гајтарылмыш вә 1924-ҹү илдә Дашкәндә ҝәтирилишдир.
Гуранын илк сијаһылары һәртәрәфли, диггәтлә, бүтүн сәлигә илә јазыја алынмышды, лакин диакритик (һәрфләрин сәсини дәјишдирмәк үчүн онларын үстүндә вә ја алтында гојулан ишарә) нөгтәләр вә саитләнмә (саит сәсләри ҝөстәрән ишарәләр) јох иди.
Биринҹи мәрһәләдә Гуран мәтниндә саитләнмәләр (морфемдә бу вә ја диҝәр саитин олмасы) гојулмушду. Бәсрә валиси Зијад бин Сумејинин әмри илә (672-ҹи илдә вәфат етмишдир) бу иши әрәб дилинин танынмыш билиҹиси Әбу әл-Әсвәд әл-Дуалинин (688-ҹи илдә вәфат етмишдир) рәһбәрлији алтында отуз јазардан ибарәт дәстә јеринә јетирмишдир. Бир сыра әлавә ишарәләр (һәмзә, тәшдид вә башгалары) ишләјиб һазырламыш Әл-Хәлил бин Әһмәд (791-ҹи илдә вәфат етмишдир) дөврүндә саитләнмәләр мүасир шәкил алмышлар.
Икинҹи мәрһәләдә Гуран мәтниндә диакритик нөгтәләр гојулмуш вә узун вә гыса саитләр үчүн тәјинатлар һазырланмышды. Ираг валиси әл-Һәҹаҹ бин Јусифин әмри илә (714-ҹү илдә вәфат етмишдир) Нәср Бин Асим (707-ҹи илдә вәфа етмишдир) вә Јәһја бин Јәамур (746-ҹы илдә вәфат етмишдир) бу мәсәләнин өһдәсиндән ҝәлмишләр. Елә о вахтда Гуран мәтнини 30 һиссәјә (ҹүзә) бөлән ишарәләри гојмушлар. Белә бөлҝү практик мәгсәдәујғунлугла диктә олунур вә Рамазан ајында ҝеҹә дуалары заманы Гуран охумағы асанлашдырырды. Мүасир нәшрләрдә Гуранын һәр ҹүзүнү ики һиссәјә (ики һизбә), һәр һизби исә дөрд дөрддә бирә (рүбә) бөлмәк гәбул олунмушдур.
давамы вар
