Гурбанын кәсилмә вахты вә гајдасы

Гурбан кәсмәк үчүн јарарлы ев һејванлары

Ев һејванларындан дәвәни, ири вә хырда бујнузлу һејваны гурбан кәсирләр. Јәни, дөрд мәзһәбин рәјинә ҝөрә ев һејванларындан јалныз бу һејванлары курбан кәсмәјә иҹазә вар. Дәвәни вә ја ири бујнузлу һејваны једди нәфәрин јеринә гурбан кәсмәк олар, хырда бујнузлу һејваны исә јалныз бир адамын јеринә кәсмәк олар.

Абдуллаһ ибн Аббасын рәјинә ҝөрә һәр һансы бир ев һејваныны гурбан кәсмәк сүннәдир, гој һәтта бу, тојуг ја да хоруз олсун. Буна ҝөрә дә дәвәни, ири ја да хырда бујнузлу һејваны кәсмәјә имканы олмајан шәхсләр онун рәјинә риајәт едәрәк хоруз, тојуг, өрдәк, газ, һинд хорузу кәсиб гурбан версәләр јахшыдыр. (Бүғјәту әл-мүстәршидин”, сәһ. 422; “Шәрһу әл-мәфруз”, сәһ. 203).

Бәҹүри јазыр ки, онун шејхи касыблара, ибн Аббасын дедији кими едәрәк, гурбан үчүн һеч олмаса бир тојуг вә ја хоруз кәсмәји мәсләһәт ҝөрүрдү, һәмчинин о дејирди ки, бунлар әгигә ајини үчүн дә јарарлыдыр.

Гурбанлыг һејванын јашы

Гурбан үчүн кәсилән дәвә бешјашлы олмалыдыр. Ири бујнузлу һејван (инәк, кәл) икииллик олмалыдыр, һабелә кечиләр дә икијашар олмалыдыр, гојунлар исә бирјашлы олмалыдыр. Әҝәр гојун алты ајлыг јашына чатыб вә әҝәр онун дишләри дүшүбсә, онда о да гурбан үчүн јарарлыдыр. Гурбан кәсилән һејванын јашыны бу һејванын сатыҹысындан јәгин етмәк олар. (”Мәвһибәтүзил-фәзли”, сәһ. 685, ҹилд 4).

Гурбанлыг һејванын хүсусијјәтләри

Гурбанлыг һејван онун әтинин мигдарыны азалдан вә ја ону корлајан нөгсанлардан тәмиз олмалыдыр. Бујнузлары олмајан вә јахуд сынан һејваны гурбан вермәјә иҹазә вар (әҝәр онун башга нөгсаны јохдурса); һабелә бәзи дишләри олмајан һејваны, анҹаг дишләринин чоху вә ја һамысы олмајан һејваны кәсмәјә изин јохдур. Лакин дишсиз бөјүмүш һејван бу мәгсәд үчүн јарарлы һесаб олунур. (“Шәрһу әл-минһаҹ”).

Гурбан кәсмәк үчүн һәмчинин ҝөзләри зәиф ҝөрән; гулағы јарылмыш; гулағы ҹырылмыш, лакин гопарылмамыш; һәтта бир нечә дәфә доғмуш диши һејван; ахталанмамыш еркәк һејван, кичик гулаглары олан һејван, там сағлам олмајан, бир азҹа ахсајан, кифајәт гәдәр көкәлмәмиш һејванлар јарарлыдыр.

Ҝөзләри јашаран һејван; дамғалы һејван; ҝеҹәләр ҝөрмәјән, амма ҝүндүз вахты ҝөрән һејван јарарлыдыр.

Јелинсиз, гујругсуз доғулан һејван, гујругсуз доғулан гојун јарарлыдыр.

Гарнында баласы олан, чох арыг, бәрк хәстә, чох зәиф ҝөрән, бәрк ахсајан јарарлы дејил (“Шәрһу әл-мәфруз”), сәһ 201-202), јәни әҝәр елә ахсајыр ки, сүрүдән ҝеридә галыр вә јахуд әҝәр јахшы от ахтарышында диҝәр һејванлар ону габаглајырса.

Гулағынын, дилинин, јелининин вә гујруғунун һеч олмаса бир кичик һиссәси кәсилән һејван јарарсыздыр.

Әҝәр гурбан кәсәндә һејванын ајағы вә даһа да нәји сынарса, онда бу һејван гурбан үчүн јарарсыз олур. Һәмчинин гурбан үчүн гудуз һејван вә бир ҝөзү кор олмуш һејван јарарсыздыр. Гулагсыз доғулан һејван да јарарсыздыр.

Сынмыш бујнузлу, һабелә сынандан сонра тәкрарән бујнузу чыхмыш һејван јарарлыдыр, әҝәр һејванын әтинә бунун зијаны дәјмәјибсә. Лакин гурбан үчүн бујнузлары сынмыш вә ја тамам бујнузсуз һејваны кәсмәк арзуолунмаздыр (кәраһәтдир).

Имам Әбу Һәнифә мәзһәбинә ҝөрә гулағынын үчдә бир һиссәсиндән аз кәсилмиш һејван гурбан үчүн јарарлыдыр.

Әбу Јусиф демишдир ки, гулағынын јарысындан азы кәсилмиш һејван гурбан үчүн јарарлыдыр. Имам Гази Һүсејн шәфии мәзһәбинин ардыҹылларына фәтва верирди ки, гулағынын јарысындан азы кәсилмиш һејваны кәсмәјә иҹазә вар, чүнки там гулаглары олан һејван тапмаг чәтиндир. (“Бүһјәт”, сәһ. 423).

Имам Әбу Һәнифә мәзһәбинә ҝөрә ахсаг һејваны (анҹаг чох ахсаг јох) кәсмәјә иҹазә вар, о да ки гујруғунун үчдә бир һиссәсиндән азы кәсилмиш олса.

Әҝәр там гулаглы һејван тапмаг чәтиндирсә, онда шәфии мәзһәбинин тәрәфдарларына, имам Әбу Һәнифә мәзһәбинә әмәл едәрәк, гулағынын үчдә бир һиссәсиндән аз кәсилмиш һејваны гурбан етмәјә иҹазә верилир. Лакин бу һалда гурбаны бајрам ҝүнү, тәшрикин биринҹи вә икинҹи ҝүнү әрзиндә кәсмәлидир, чүнки һејваны тәшрикин үчүнҹү ҝүнү кәсмәк имам Әбу Һәнифә мәзһәбинә ҝөрә артыг ҝеҹдир. ((“Бүһјәт”, сәһ. 423).

Гурбан кәсмәк үчүн даһа үстүн тутулан һејванларын нөвләри

Гурбан кәсмәк үчүн ән јахшы һејван дәвәдир, сонра ири бујнузлу һејванлар, сонра гојунлар, сонра кечиләр. Шәхс, онларын јеринә дәвә кәсилән једди нәфәрин сајына дахил олса јахшыдыр, сонра јеринә ири бујнузлу һејван кәсилән једди нәфәрин сајына.

Јеринә дәвә вә ја ири бујнузлу һејван кәсилән једди нәфәрин сајына дахил олмагдан бир гојун кәсмәк даһа јахшыдыр.

Бир дәвә вә јахуд ири бујнузлу һејван гурбан веринҹә једди гојун кәсмәк даһа јахшыдыр. Једди гојун једди кечидән даһа јахшыдыр. О ки галды рәнҝинә, ән јахшы рәнҝ – ағ рәнҝдир, сонра сарымтыл рәнҝ, сонра боз, сонра гырмызы, сонра ала-бәзәк (гарышыг), сонра исә гара. Еркәк һејван диши һејвандан үстүндүр. Бала вермәјән диши һејван чохлу дәфә ҹүтләшән еркәк һејвандан даһа јахшыдыр. Көк һејван арыг һејвандан даһа јахшыдыр. Бир көк гојун бир нечә арыг гојундан үстүндүр. Хырда бујнузлу һејванлардан ән үстүнү бөјүк бујнузлу көк ағ гојундур. (“Әл-Мәнһәҹу әл-гәвим”, “Мәвһибәтүзил-фәзли”, ҹилд 4, сәһ. 682-684).

Јүксәк гијмәтли һејван гијмәти аз олан белә һејвандан үстүндүр. Мисал үчүн, мин рубла алынмыш бир гојун бу гијмәтә олан үч гојундан үстүндүр. (“Мүһни әл-мүһтаҹ”, ҹилд 4 сәһ. 360).

Гурбан кәсмәјин вахты

Имам әш-Шәфии мәзһәбинә ҝөрә, гурбан кәсмәк олар гурбан бајрамынын илк ҝүнүндән башлајараг, ҝүн чыхандан сонра вә әҝәр бундан сонра гыса икирәкәтли намаз гылмаг вә ики гыса хүтбә охумаг үчүн кифајәт едән вахт кечибсә. Вә бу мүддәт бајрам ҝүнүндән вә тәшрикин бүтүн үч ҝүнү әрзиндә сонунҹу үчүнҹү ҝүн ҝүнәш батана гәдәр давам едир. Әҝәр гурбан дејилән вахтдан әввәл вә ја сонра кәсилсә, онда о, гурбан һесаб олунмур. О ки галды гурбан кәсмәк үчүн ән јахшы вахта, бу, бајрам намазыны гыландан вә хүтбә охунандан сонра ҝүнорта вахтына кими олан мүддәтдир. Дөрд мәзһәбин һамысынын имамларынын рәјинә ҝөрә бу, гурбан кәсмәк үчүн ән јахшы вахтдыр.

Әбу Һәнифә мәзһәбинә ҝөрә, гурбан кәсилмәсинин вахты бајрам ҝүнүнүн сүбһ чағы башланыр вә тәшрикин икинҹи ҝүнүндә, ахшама (мәғрибә) бир аз вахт галмыш гуртарыр. Онун мәзһәбинә әсасән, шәһәрдә оланлара бајрам намазына гәдәр гурбан кәсмәјә иҹазә верилмир. Бајрам намазыны гылмалы олмајан адамлара, хутор вә кичик кәндләрдә јашајанлара сүбһ ачыландан гурбан кәсмәјә иҹазә верилир.

Әҝәр адамлар сәһвән бир ҝүн габаг намаз гылыб гурбан кәссәләр, јәни Әрәфә ҝүнү, онда бу да онун мәзһәбинә мүвафиг олараг кифајәт едәҹәкдир. Онун мәзһәбинә ҝөрә ҝеҹә гурбан кәсмәк арзуолунмаздыр.

Әҝәр гурбанлыг үчүн сатын алынмыш вә ја нәзр едилмиш һејван гурбан кәсмә вахтынын битмәсинә кими кәсилмәсә, вә әҝәр бу һејван сағ галыбса, онда имам Әбу Һәнифә мәзһәбинә ҝөрә, бу һејваны ҹанлы сурәтдә сәдәгә кими вермәк лазымдыр.

Әҝәр варлы шәхс вахт баша чатана гәдәр гурбан кәсмәсә, вә әҝәр онда сатын алынмыш һејван јох идисә, онда о, касыблыра бу һејванын гијмәтини вермәлидир.

Имам Маликин мәзһәбинә ҝөрә гурбан кәсилмәсинин вахты имам бајрам намазы гылыб вә хүтбә охујуб өзү гурбан кәсәндән сонра башланыр. О ки галды гурбан кәсмә вахтынын битмәсинә, онун мәзһәбинә ҝөрә, һәмин вахт имам Әбу Һәнифә мәзһәбинә ҝөрә битәндә баша чатыр. Јәни, үч имамын мәзһәбинә ҝөрә гурбан кәсилмәсинин вахты тәшрикин икинҹи ҝүнү (биринҹи бајрам ҝүнү һесаба алынмамагла) ҝүнәш батанда гуртарыр. Буна ҝөрә дә имам әш-Шәфии мәзһәбинин давамчылары гурбаны бу мүддәт гуртарана гәдәр кәссәләр јахшыдыр, јәни, тәшрикин икинҹи ҝүнү ҝүнәш батана гәдәр.

Имам әш-Шәфии мәзһәбинә ҝөрә ҝеҹә гурбан кәсмәк јахшы дејил (мәкруһдур).

Арзуолунан һәрәкәтләр вә гурбан кәсмә етикасы

Кәсилән һејвана адамын јазығы ҝәлмәлидир. Кәсилән јерә һејваны сәлигә илә ҝәтирирләр,ону беләҹә дә узатмаг лазымдыр.

Пејғәмбәр ﷺ демишдир: “Һејван кәсәндә сиз буну ҝөзәл, сәлигә илә един”.

Кәсәндә һејваны сәдлә ајырмаг лазымдыр ки, башга һејванлар ону ҝөрмәсинләр, вә хүсусилә баласыны анасындан тәҹрид етмәк лазымдыр.

Пејғәмбәр ﷺ бир нәфәрин һејваны кәсмәк үчүн ону гулағындан тутуб апардығыны ҝөрүр. Пејғәмбәр ﷺ она дејир: “Һејванын гулагларыны бурах, ону бојнунун габаг һиссәсиндән тутуб апар”.

Һејвана әзијјәт вермәмәк үчүн кәсән бычағы јахшы итиләмәк лазымдыр. Бычағы һејванын ҝөзү өнүндә итиләмәк олмаз. Пејғәмбәр ﷺ бир нәфәрин һејваны јерә узадыб вә ајағыны онун бојнуна гојуб бычаг итиләдијини ҝөрүр. Пејғәмбәр ﷺ она дејир: “Нијә әввәлҹәдән бычағы һазырламамысан, сән истәјирсән ки, о, бир дејил, бир нечә өлүм гәбул етсин”.

Бир дәфә һејван гәссабдан гачыб Пејғәмбәрә ﷺ јахынлашыр. Гәссаб онун далынҹа ҝәлир вә ајағындан тутуб дартмаға башлајыр. Онда Пејғәмбәр ﷺ һејвана дејир: “Сән Аллаһ-тәаланын әмринә табе ол”, гәссаба исә дејир: “Сән исә бу һејвана мәрһәмәтлә јанаш, вә һејваны кәсмәјә сәлигә илә апар”.

Бир нәфәр демишдир: “Ја Рәсулүллаһ, мән һејваны кәсәндә она јазығым ҝәлир”, Пејғәмбәр ﷺ она ҹаваб верир: “Әҝәр сән һејвана мәрһәмәт ҝөстәрсән, онда Аллаһ-тәаланын да сәнә рәһми олар”.

Һәмчинин, һејваны кәсәндә Аллаһ-тәалаја шүкр еләмәк лазымдыр ки, бу һејваны бизим үчүн итаәткар еләјиб. Һејваны тез кәсмәк јахшыдыр. Боғазы (хиртдәји) илә бирликдә ики јуху артеријасыны да кәсмәк лазымдыр. Һејваны кәсәндә она ичмәјә су вермәк, Гибләјә јөнәлдиб сол бөјрүнә узатмаг, үч ајағыны бағламаг, сағ дал ајағыны азад гојмаг сүннәдир. Һејван тәрпәнмәкдән дајанмајынҹа онун дәрисини чыхармаг јахшы дејил. Јахшы оларды ки, кимин јеринә гурбан кәсилирсә, о өз әли илә һејваны кәссин. Әҝәр шәхс өзү кәсмирсә, онда һеч олмаса бу мәрасимдә иштирак етсин. Әҝәр гурбан гадын вә ја һәдди-бүлуға чатмамыш ушагларын јеринә кәсилирсә, јахшы оларды ки, онлар да иштирак етсинләр.

Үч имам (Әбу Һәнифә, Малик, Әһмәд) мәзһәбинин рәјинә ҝөрә, әҝәрһејваны кәсәндә биләрәкдән, гәсдән “Бисмиллаһ” дејилмәсә, онда бу һејванын әтини јемәк гадағандыр (һарамдыр). Буна ҝөрә дә имам әш-Шәфии мәзһәбинин мәсләкдашларына “Басмала” демәдән һејваны кәсмәк арзу олунмур.

Унутганлыг үзүндән “Басмала” сөјләмәдән кәсилән һејваны јемәјә иҹазә вар.

Имам Әбу Һәнифә мәзһәбинә ҝөрә гурбанлыг һејваны әввәлҹәдән, бир нечә ҝүн габаг һазырламаг јахшыдыр. Бу, Аллаһ-тәала әмринин јеринә јетирилмәсинә һазырлыг вә һејваны кәсмәк арзусунун тәзаһүрүдүр. Һәмчинин бу һејванын бојнуна нәсә ҝөзәл бир шеј (бант) бағламаг јахшыдыр, билсинләр ки, бу һејван гурбан кәсилмәк үчүн һазырланмышдыр. Ирәлиҹәдән гурбанлыг үчүн ајрылмыш һејваны сағмаг, јунуну гырхмаг вә белинә минмәк јахшы дејил. Имам әш-Шәфии мәзһәбинә ҝөрә исә онун белинә минмәк вә сағмаға иҹазә вар, әҝәр сүд јелининә зијан верирсә. Һәмчинин түкүнү гырхмаға иҹазә верилир, әҝәр бунун һејвана фајдасы варса, мисал үчүн. Јазда вә јајда, һејванда чох түк олан заман, вә гурбан бајрамына һәлә чох вахт вар, чүнки јунуну гырхандан сонра һејван гывраглашыр, көкәлир, вә әти дә јахшы олур. Гырхылмыш јуну сәдәгә кими пајламаг јахшыдыр (сүннәдир). Әҝәр јунун гырхылмасындан фајда јохдурса, онда һејваны гырхмырлар. (“Әл-Фигһу әл-исламијүвәәдиллатуһу”, ҹилд 4, сәһ. 2732-2738).

Гурбанын кәсилмә вахты вә гајдасы