Quran necə nazil edilmişdir?

Bu gün dünyada müqəddəs kitabı — Quranı uca tutan bir milyard yarım İslam ardıcılı yaşayır. Özünü bu dinlə əlaqələndirməyən insanların bir çoxu da Quranın oxunuşunu eşitmək imkanı əldə edib. Müsəlmanlar Quranı yalnız namazlarda deyil, başqa münasibətlərdə də avazla oxuyurlar. Bəs bu Kitab necə və hansı peyğəmbər vasitəsilə nazil edilmişdir?

Hər bir müqəddəs Kitab hansısa peyğəmbər vasitəsilə nazil edilmişdir. Adəm peyğəmbərə 10 səhifə, Şis peyğəmbərə 50 səhifə, İdris peyğəmbərə 30 səhifə, İbrahim peyğəmbərə 10 səhifə, Musa peyğəmbərə Tövrat, Davud peyğəmbərə Zəbur, İsa peyğəmbərə İncil nazil edilmişdir — onların hamısına Allahın salamı və bərəkəti olsun. Quran isə peyğəmbərlərin sonuncusu olan Məhəmməd ﷺ Peyğəmbərə nazil edilmişdir.

Müqəddəs Quran Məhəmməd ﷺ Peyğəmbərə 23 il ərzində hissə-hissə nazil edilmişdir. O, növbəti vəhyi aldıqda dərhal onun yazılmasını əmr edirdi.

Məkkədə Quranı ilk yazan şəxs Abdullah ibn Səd olmuşdur. Mədinədə isə bu şərəfə Übeyy ibn Kəb nail olmuşdur. Vəhyi yazanlar arasında Əbu Bəkr, Ömər ibn əl-Xəttab, Osman ibn Əffan, Əli ibn Əbu Talib, Zübeyr ibn əl-Əvvam, Hənzələ ibn ər-Rəbi, Şurahbil ibn Həsənə, Abdullah ibn Rəvahə və başqaları olmuşlar (Allah onların hamısından razı olsun). Ümumilikdə Quranı Peyğəmbərin ﷺ dilindən təxminən qırx səhabə yazmışdır.

Məhəmməd ﷺ Peyğəmbərin sağlığında Quran ayələri xurma ağaclarının yarpaqları, yastı daşlar, dəri parçaları, dəvələrin kürək sümükləri və s. üzərində yazılırdı. Mürəkkəb hisdən və qurumdan hazırlanırdı. Peyğəmbərﷺ nazil edilmiş ayələrin hansı surəyə və dəqiq olaraq haraya yazılmalı olduğunu izah edirdi. Vəhyi yazan katib onu Peyğəmbərə ﷺ oxuyur və onun rəhbərliyi ilə, əgər səhv varsa, həmin səhvləri düzəldirdi.

Quranın qorunub saxlanmasını təmin etmək üçün Peyğəmbərﷺ səhabələri onu əzbərləməyə təşviq edirdi. Bir çox müsəlman Quranın tamamını əzbər bilirdi.

Quran hələ Peyğəmbərin ﷺ sağlığında tamamilə yazıya alınmışdı. Buna çoxsaylı hədislər dəlalət edir. Məsələn, Müslimin rəvayət etdiyi hədisdə belə buyurulur:

«Əlinizdə Quran olduğu halda səfərə çıxmayın. Çünki mən düşmənlərin ona sahib olacağından qorxuram».

Peyğəmbərinﷺ Əmr ibn Həzmə göndərdiyi məşhur məktubda belə deyilir:

«Qurana yalnız dini təmizliyə riayət etmiş şəxs toxunsun».

(Malik, Nəsai)

Bu və buna bənzər rəvayətlər təsdiq edir ki, Peyğəmbərinﷺ dövründə səhabələrin yanında Quranın yazılı şəkildə qeydə alınmış çoxsaylı nüsxələri mövcud idi. Bunun sayəsində Peyğəmbərin ﷺ dövründə Quran hər iki mənada tam şəkildə qorunmuşdu: həm qəlblərdə, həm də yazılı şəkildə.

Lakin Quran hələ vahid bir kitab halında toplanmamışdı. Bunun bir çox səbəbi var idi.

Birincisi, Məhəmməd ﷺPeyğəmbərin dövründə Quranın səhifələrə yazılması və ya onun bir toplu halında bir yerə yığılması üçün Əbu Bəkrin hakimiyyəti dövründə yaranan və Quranın səhifələr halında toplanmasını zəruri edən ehtiyac yox idi. Həmçinin Osmanın hakimiyyəti dövründə yaranan və onun Quranı vahid bir kitab halında toplayaraq nüsxələrini hazırlamasına səbəb olan ehtiyac da yox idi. Bundan əlavə, həmin dövrdə müsəlman ümməti ən yaxşı dövrlərini yaşayırdı. O zaman Quran qiraətçiləri kifayət qədər çox idi və ərəblər arasında əzbərləməyə əsaslanmaq yazıya əsaslanmaqdan daha üstün idi.

İkincisi, Quran bir dəfəyə bütövlükdə nazil edilməmişdi. Əksinə, vəhyin nazil olması 23 il ərzində davam etmişdir.

Üçüncüsü, Məhəmməd ﷺPeyğəmbər əvvəl nazil edilmiş bir və ya bir neçə ayəni Allahın istədiyi halda nəsx edən yeni vəhyin nazil olması ehtimalı qarşısında idi. Çünki Qurandan son ayələrin nazil olması ilə Peyğəmbərin ﷺ vəfatı arasında cəmi doqquz gün olmuşdur və s.