Abdesti̇n sünnetleri̇

Sünnet, Hz. Peygamber Efendimizin sözleri, fiilleri ve takrirleridir (onaylama). Abdestin sünnetleri denilince de Peygamberimizin abdest alırken söylediği sözler, dualar ve yaptığı fiiller akla gelir. Efendimiz bu fiillerin bazılarını her defasında yaptığı gibi bazılarını da zaman zaman yapmıştır. Hanefi fıkıh kitaplarında abdestin sünnetleri bazen müstehap ve edepleriyle birlikte verilmiştir. Ancak özetle şu fiillerin sünnet olduğunu söyleyebiliriz:

Niyet Etmek:

Abdest almaya, namaz kılmaya veya hadesi yani abdestsizliği gidermeye ya da Yüce Allah’ın emrini yerine getirmeye niyet etmektir. Niyet kalp ile olur. Bunun yanında dil ile “Niyet ettim Allah rızası için abdest almaya” denilmesi de güzel görülmüştür. Niyet, elleri veya yüzü yıkamaya başlarken edilir.

Besmele ile Başlamak:

Bu sünnet “Bismillahirrahmanirrahim” demek veya euzü besmele çekmek suretiyle ifa edilebileceği gibi tekbir veya tehlil getirerek yahut hamdederek ya da “Bismillah’il-azim ve’l-hamdülillahi ale’l-islam” ve “Bismillahi ve’l hamdülillah” sözleriyle de ifa edilebilir. Abdestin başında besmeleyi unutan kimse hatırladığı yerde söyleyebilir.

Abdeste Elleri Bileklere Kadar Yıkayarak Başlamak:

Ellerde necaset var ise önce onları yıkamak farz olur. Böylece diğer organlar kirlenmiş olmaz. Kişi elleri bileklere kadar yıkayarak abdeste başlarsa sünnet olanı yerine getirmiş olur.

Abdestin Başında Dişleri Misvaklamak:

Misvak, erak ağacının dallarından ya da köklerinden elde edilen ve diş temizliğine yarayan bir ağaç parçasının ismidir. Tıbben birçok faydası kanıtlanmıştır. Misvaklama, ağza su verilirken yapılır. Misvak Hanefilere göre abdestin sünneti, İmam Şafii’ye göre ise namazın sünnetidir. Abdest alırken misvak kullanan kişi, bu şekilde kıldığı bütün namazlarda misvakın faziletini kazanmış olur. Ayrıca misvak abdest aldıktan sonra da kullanılabilir.

Ancak bu takdirde diş kanamalarına dikkat etmek gerekir. Zira kanama meydana geldiğinde abdest bozulur. Bu sebeple Hanefi uleması misvaklamanın abdestin evvelinde yapılmasını tavsiye etmişlerdir. Buna rağmen abdestin başında misvak kullanmayı unutan kişi namaza başlama anında hatırına gelir ve kullanırsa sünneti yerine getirmiş olur.

Abdestte misvak kullanmanın sünnet oluşu hakkında rivayet edilen hadiste şöyle buyrulmuştur: “Şayet ümmetime meşakkat vereceğinden endişe etmeyeceğini bilseydim, onlara her abdestte misvak kullanmalarını emrederdim.” (Beyhaki, es-Sünenü’sSuğra, nr. 59)

Şu da unutulmamalıdır ki misvak kullanmak sadece abdeste özgü bir fiil değildir. Birçok halde yapılması müstehaptır. Mesela ağız kokusu değiştiği, uykudan uyanıldığı, namaza durulmak istenildiği, Kur’an okunacağı, eve girileceği zaman ve toplantılara giderken misvak kullanmak müstehaptır. Çünkü misvak başlı başına bir sünnettir. Misvağı sağ elle tutmak, çubuğun yumuşak, budaksız, düz ve küçük parmak kalınlığında, bir karış uzunluğunda olması müstehaptır. Misvak emilmemelidir, kullandıktan sonra yıkanmalıdır. Misvak olmadığı durumlarda bu fiilin parmakla yapılması da sünnet için kifayet eder.

Ağzı Üç Defa Suyla Yıkamak, Mazmaza Etmek:

Mazmaza, suyun bütün ağzı kaplaması ve ağız boşluğunda hareket ettirilmesidir. Mazmaza suyun ağzı dolduracak kadar olmasıyla tamam olur.

Burnu Üç Defa Yıkamak/İstinşak:

Ağızla burnu yıkamak sünnet-i müekkededir. Mazmazada tek bir avuç su ile ağzın üç defa yıkanması mümkün iken istinşakta bu mümkün olmadığından, sünnetin işlenebilmesi için burna suyun ayrı ayrı üç kere verilmesi gerekir. Oruçlu olan kimse ağız ve burna su verirken dikkatli olmalı, mübalağa etmemelidir. Çünkü suyun genze kaçarak orucu bozma ihtimali vardır.

Sakalı Hilallemek:

İmam Ebu Yusuf’a göre sakalları aşağıdan yukarıya doğru hilallemek sünnettir. İmam Azam Ebu Hanife ile İmam Muhammed ise onu bir fazilet kabul etmişlerdir. Sakalın seyrek olması durumunda, yani yüz derisinin gözüktüğü durumlarda sadece hilallemek yeterli gelmez. Suyun deriye ulaştırılması gerekir.

Parmakları Hilallemek:

El parmakları birbirine geçirmekle, ayak parmaklarında ise sol elinin küçük parmağını diğerlerinin aralarından geçirmek suretiyle bu hillaleme yapılır. Ayak parmakları hilallenirken sağ ayağın küçük parmağından başlanır. Şayet parmak araları çok dar ve parmaklar birbirine bitişik ise bu işlemi yapmak, suyun deriye ulaştırılmasının farz olması sebebiyle özen gerektirmektedir.

Her Azayı Üçer Defa Tamamen Kaplayacak Ölçüde Suyla Yıkamak:

Peygamber her uzvu ikişer defa yıkayarak abdest aldığı zaman, “Bu abdest, ecri iki kat verilenlerin abdestidir buyurmuş; üçer defa yıkayarak abdest aldığında ise “Bu benim ve benden önceki peygamberlerin abdestidir” (İbn Mace, Teharet, 47) demiştir. Dolayısıyla yıkanan azaların üçer defa yıkanması sünnettir. Bu itibarla mesh bir yıkama işlemi olmadığından, onda tekrar mekruhtur.

Başın Bütününe Bir Defa Kaplama Mesh Yapmak:

Başın kaplama meshedilmesi, avuçları ve parmakları başın ön tarafına koyarak bütün başı kaplayacak şekilde arkaya doğru çekmek, sonra iki parmak ile kulakları mesh etmek şeklinde olur.

Kulakları Mesh Etmek:

Bu, serçe (veya şehadet) parmaklarını kulak deliklerine sokarak kımıldatmak şeklinde yapılır.

Yıkamayı Peş Peşe Yapmak:

Abdest azalarını, bir uzuv henüz kurumadan diğerini yıkamaya geçmek; arada kesinti, fasıla yapmamak, abdest esnasında abdestten olmayan şeylerle meşgul olmamak abdestin sünnetlerindendir. Havanın sıcaklığı sebebiyle yıkanan organın hemen kuruması buna engel değildir.

Tertibe Riayet Etmek:

Abdest ayetinde zikredilen sıraya riayet etmek de sünnettir. Yani abdest alırken önce yüz, sonra kollar yıkanır. Bundan sonra başa mesh edilir ve arkasından da ayaklar topuklarla birlikte yıkanır. Bu şekilde sıraya riayet edilmesi sünnettir. Önce ayakları yıkayıp sonra diğer abdest azalarını yıkanırsa, abdest sahih olmamakla birlikte tertip sünneti terk edilmiş olur.

Yıkanan Azaları Ovmak:

Bu farzın kemali ve kuru yer kalmadığından emin olmak içindir ve sünnettir.

İsraf Etmemek:

Bu, sünnet-i müekkededir. Zira israf mutlak surette yasak edilmiştir.

Boynu Mesh Etmek:

Başı ve kulakları mesh ettikten sonra iki elin arkaları ile ve üçer parmakla, yeni bir suya gerek kalmaksızın boynun ense kısmı mesh edilir. Boğazı mesh etmek sünnet değildir.

Bunlardan başka mazmaza ile istinşak arasında tertibe riayet etmek, başa mesh ederken ön taraftan başlamak, el ve ayak parmaklarını yıkarken parmakların uçlarından başlamak, yıkanan her uzva sağdan başlamak da abdestin sünnetlerinden sayılmıştır. Bunlardan bazılarının müstehap olduğu da belirtilmiştir.

MUHAMED SELAM İBRAGİMOV